''σκαλωσιά''...προς τη γνώση Εαυτού

...περί ψυχοθεραπείας και αυτογνωσίας- Βαλάντης Χουτοχρήστος -Ψυχολόγος,Ψυχοθεραπευτής & Συνυπεύθυνος Ομάδας ''ΠΡΟΒΑΛΛοντας...''


Καλωσήρθατε στο προσωπικό μου blog!

Ο όρος ''σκαλωσιά'' είναι εμπνευσμένος απο τον ψυχολόγο Lev Vygotsky, ο οποίος μελέτησε αρκετά την έννοια της γνώσης και τις διαδικασίες μάθησης, εστιάζοντας ιδιαίτερα στη σχέση εκπαιδευτικού και μαθητή.Χρησιμοποίησε δε τον όρο ''scaffolding'', που μεταφράζεται με τον όρο ''πλαίσιο στήριξης'' ή ''σκαλωσιά'', για να περιγράψει την διαδικασία μάθησης μέσα από την σχέση δασκάλου και μαθητή. Στόχος- κατα τον Vygotsky- του εκπαιδευτικού είναι να βοηθήσει με ''σκαλωσιές'' τον μαθητή του να εσωτερικεύσει τη γνώση και, έπειτα, να προχωρήσει ο ίδιος πια μόνος και έμπειρος στο δρόμο της μάθησης
,της κάθε νέας μάθησης...

Κάπως έτσι ορίζεται και για μένα ο δρόμος της ψυχοθεραπείας, αλλά και η σχέση του θεραπευτή με τον αναλυόμενό του...

Πέμπτη, 22 Δεκεμβρίου 2011


Η Θεραπευτική Αξία των Παραμυθιών

της Έλενας Κιουρτσή

Μια φορά κι έναν καιρό…τα παραμύθια κάθισαν στο ντιβάνι της ψυχανάλυσης και ρωτήθηκαν ποιοι πειρασμοί κρύβονται στο δάσος με την Κοκκινοσκουφίτσα, γιατί η Σταχτοπούτα χάνοντας το γοβάκι της άλλαξε τη μοίρα της και πώς με ένα φιλί η Χιονάτη ξύπνησε από τον παγωμένο της λήθαργο.

Η αλληγορική μαγεία των παραμυθιών για κόσμους πέρα από εμάς -φτιαγμένους για όλους εμάς- με τα στοιχειωμένα δάση, τις κακόβουλες μητριές, τα μυστικά δωμάτια, τους πύρινους δράκους και τις γαλάζιες νεράιδες, ποτέ δεν έπαψε να ερεθίζει τη φαντασία και να εξιτάρει τον ενθουσιασμό μικρών και μεγάλων.

Μπορεί μεγαλώνοντας η ασημόσκονη των παιδικών μας χρόνων, άθελά μας, να...κατακάθισε, όμως η αιώνια μάχη του «καλού» με το «κακό» συνεχίζει να απασχολεί το μυαλό και να ταυτίζει με μυθικούς ρόλους τον κάθε ένα από εμάς.

Άλλωστε μέσα από ένα παραμύθι η χαμένη παιδικότητα ενός ενήλικα έχει την ευκαιρία -έστω και για λίγο- να επιστρέψει…

Σε αυτόν τον ξεχασμένο εαυτό μας απευθύνεται το απόσπασμα από την Αλίκη Μέσα Στον Καθρέφτη, του L. Carroll:

Παιδί με το αθώο, ασυννέφιαστο πρόσωπό σου και τα ανήσυχα ονειροπόλα μάτια, αν και πέρασαν χρόνια μακριά σου και της ζωής μας χώρισαν τα μονοπάτια, το γλυκό σου χαμόγελο πάντα θα χαιρετάει, το δώρο της αγάπης, το παραμύθι που ξεκινάει…

Μύθος και παραμύθι
Ο μύθος και το παραμύθι συγγενεύουν αρκετά, διευκρινίζει ο κ. Νικόλαος Γ. Πόρτολας, ψυχολόγος Msc, Υπ. Δρ. Κοινωνικής Ψυχολογίας.

Όμως, ο πρώτος διαφέρει από το δεύτερο λόγω της μικρότερης έκτασης και του σκοπού του που είναι καθαρά επεξηγηματικός και διδακτικός, ενώ του παραμυθιού είναι αρχικά ψυχαγωγικός. Σύμφωνα με τον Φρόιντ οι μύθοι δεν είναι παρά όνειρα που πηγάζουν από το ασυνείδητο, ενώ ο Γιούγκ υποστήριζε ότι αποκαλύπτουν τα αρχέτυπα του συλλογικού ασυνειδήτου.

Άλλοι επιστήμονες-στοχαστές, παρουσίασαν το μύθο ως μια προσπάθεια του ανθρώπου να ερμηνεύσει τη προέλευσή του, τη δημιουργία του κόσμου και το φυσικό του περιβάλλον ή να διακρίνει το ιερό και το βέβηλο αναφερόμενος σε πράξεις θεών και ημιθέων. Το σίγουρο είναι ότι, ο μύθος εμπεριέχει όλη τη βιωμένη εμπειρία της ανθρωπότητας. Σύμφωνα με μια θεωρία, οι μύθοι με το πέρασμα του χρόνου μετατράπηκαν σε παροιμιόμυθους (αλληγορικές παροιμίες με βάση ένα μύθο). Σιγά-σιγά εξελίχτηκαν σε παραμύθια, που πέραν της διασκέδασης προσέφεραν και διδασκαλία, αφού μιλούσαν για τη ζωή και τις πράξεις ανθρώπων.

Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει πως μύθοι δύσκολα μπορούν να διαχωριστούν από τα παραμύθια, αφού και ετυμολογικά παραμύθι σημαίνει αυτό που βρίσκεται πλησίον του μύθου.

Η θεραπευτική τους αξία

Διερευνώντας κάτω από το σκληρό φως της λογικής τη συμβολική γλώσσα των παραμυθιών, η ζαχαρωμένη εικόνα τους υποχωρεί και μετατρέπεται σε αφορμή να γνωρίσουμε κώδικες που δρουν καταλυτικά στην ανθρώπινη ψυχή.

Το παραμύθι έχει θεραπευτική αξία, γιατί αναφέρεται στον εσωτερικό μας κόσμο και όχι στην καθημερινότητα της πραγματικότητας, εξηγεί ο κ. Πόρτολας.

Συνιστά ένα αποκαλυπτικό ψυχογράφημα στη γλώσσα των συμβόλων, που έχει σκοπό να καθησυχάσει, να δώσει ελπίδα για το μέλλον και να προσφέρει την υπόσχεση ενός αίσιου τέλους.

Στα παραμύθια, εκτόςαπό την αλληγορία, υπάρχει μια σειρά συμβολισμών που το υποσυνείδητο αντιλαμβάνεται, προκειμένου να μας οδηγήσει σε αυτοκάθαρση και λύτρωση. Στην παραδοσιακή ινδική ιατρική έδιναν στο ψυχικά αποπροσανατολισμένο άτομο ένα παραμύθι που μορφοποιούσε το πρόβλημά του, ώστε να καταλάβει από ποιο αδιέξοδο υποφέρει -φόβο, θυμό, αγωνία ή θλίψη- για να βρει τον τρόπο να το ξεπεράσει.

Ειδικοί, όπως ο φημισμένος παιδοψυχολόγος Δρ. Μπρούνο Μπέτελχαϊμ θεωρούν ότι τα παραμύθια βγάζουν τα παιδιά από δύσκολες συναισθηματικές καταστάσεις, διότι αποτελούν συμβολικές αποδόσεις των εμπειριών της ζωής.

Κάτι που βρίσκει απόλυτα σύμφωνο τον κ. Πόρτολα. Τα παραμύθια υποδηλώνουν ότι μια ικανοποιητική και ευτυχισμένη ζωή είναι στις δυνατότητές μας και δεν εξαρτάται από τις αντιξοότητες που αντιμετωπίζουμε. Αν προσπαθήσουμε να μάθουμε από τις εμπειρίες μας και δεν δειλιάσουμε να γνωρίσουμε μέσα από αυτές τον αληθινό μας εαυτό, τότε καλοπροαίρετες «δυνάμεις» θα βρίσκονται δίπλα μας και θα πετύχουμε. Προειδοποιούν επίσης ότι, όσοι στενόμυαλοι και εγωιστές, δεν θα μάθουν ποτέ ποιοι πραγματικά είναι και θα αρκεστούν σε μια ανούσια ζωή χωρίς ουσιαστικές χαρές, όπως η αληθινή αγάπη. Άλλωστε κυρίαρχο στοιχείο στο παραμύθι είναι η ενεργητική και οπτιμιστική στάση απέναντι στα πράγματα.

Έτσι το μήνυμα που περνάει, είναι ότι, η διαδρομή μας είναι ένας αγώνας γεμάτος δυσκολίες, που δύσκολα μπορεί κανείς να αποφύγει. Αλλά, αν δεν λιποψυχήσει και τις αντιμετωπίσει -όσο άδικες και αξεπέραστες αν φαντάζουν- τότε μπορεί να υπερβεί τα εμπόδια, να κυριαρχήσει και να αναδειχτεί νικητής της περιπέτειας που περικλείει ο όρος «ζωή».

Συμβολισμοί και πρότυπα

Οι δράσεις των ηρώων στα παραμύθια, αποτελούν τους τρόπους-πρότυπα αντιμετώπισης κάποιων καταστάσεων, επισημαίνει ο ειδικός.

Επίσης, υπάρχει και μια πληθώρα συμβολισμών που γίνονται αντιληπτοί από το υποσυνείδητο.

Για παράδειγμα στο γνωστό παραμύθι της «Κοκκινοσκουφίτσας:

  • το κόκκινο χρώμα που υποδηλώνει την σεξουαλικότητα
  • το λύκο που αντιπροσωπεύει τις ζωώδεις τάσεις μέσα μας
  • τη γιαγιά που είναι η ενσάρκωση της ενοχής
  • τον κυνηγό που αποτελεί πατρική φιγούρα
  • την καταβρόχθιση -και μετέπειτα την ελευθέρωση της κοκκινοσκουφίτσας από την κοιλιά του κακού λύκου- που εκφράζει την διεργασία για την επίτευξη της ωριμότητας και της υπευθυνότητας.

Για το παιδί, αρχικά το παραμύθι δεν είναι παρά η μεταφορά σε έναν ξεχωριστό, άγνωστο, μαγευτικό κόσμο. Απολαμβάνει την ιστορία, αλλά ασυνείδητα εσωτερικεύει και διατηρεί πληροφορίες. Αργότερα, και όσο μεγαλώνει, θα προβεί σε συμπεράσματα, θα αναπτύξει κρίση απέναντι στην ιστορία του παραμυθιού, θα προβληματιστεί, θα έρθει αντιμέτωπο με τους φόβους, τις επιθυμίες και τις συγκρούσεις του. Στο τέλος, μετά πολλές και πολύπλοκες ψυχικές διεργασίες θα βρει την ισορροπία. Η πορεία αυτή, υπάρχει σε ολόκληρη την ανθρωπότητα, μέσα από τα οικουμενικά αρχέτυπα που παρέχουν τα παραμύθια.

Η επίδραση στα παιδιά

Το παραμύθι είναι η αφήγηση ενός θαύματος, που δεν ακολουθεί και δεν περιορίζεται από τους όρους της πραγματικής ζωής. Μιλάει για τους φόβους, τα άγχη, τα όνειρα, τις επιθυμίες και τις αγωνίες της πραγματικότητας μέσα από ένα συμβολικό και προστατευτικό -για το παιδί- λόγο. Μέσα από την αφήγηση της ιστορίας επιχειρείται να γίνει ο πολύπλοκος και χαοτικός πραγματικός κόσμος, κατανοητός και αποδεκτός.

Η δύναμη του παραμυθιού στηρίζεται στη διαδικασία της εσωτερικής εικονοποίησης, τονίζει ο κ. Πόρτολας. Υποβάλλει το παιδί σε ένα ονειρικό ταξίδι αναζήτησης, αυτογνωσίας και συνεπώς κάθαρσης. Λειτουργεί σαν λόγος μυητικός για τις μεγάλες αλλαγές που θα ζήσει στην πορεία της ζωής του και θα πρέπει να τις αντιμετωπίσει μέσα από εσωτερικές αγωνίες και συγκρούσεις, ενσωματώνοντάς τες στην προσωπική του πορεία ωρίμανσης. Πίσω από τη σύμβαση του φανταστικού, κρύβονται μεγάλες αλήθειες που ανάλογα με την ηλικία του και τις γνωστικές του ικανότητες καλείται να ανακαλύψει. Δηλαδή το κάθε παιδί κρατάει από το παραμύθι μόνο αυτό που έχει ανάγκη, ανάγοντας τη σχέση του με αυτό, σε μια «προσωπική συνομιλία» με το μήνυμα της ιστορίας. Όμως, ο σαγηνευτικός χαρακτήρας των παραμυθιών βρίσκει ανταπόκριση και από μεγαλύτερα παιδιά, παρόλο που γνωρίζουν ότι, δεν πρόκειται για αληθινή ιστορία. Και αυτό γιατίπεριέχουν καθολικές αλήθειες και αντικατοπτρίζουν διαχρονικές αξίες. Οι χαρακτήρες, οι ενέργειές τους, η επιβράβευσή τους, οδηγούν σε ανάπτυξη θεμάτων με ηθικό δίδαγμα.
-Το καλό νικά το κακό
- Η δικαιοσύνη θριαμβεύει
-Η εξυπνάδα επιβάλλεται στη δύναμη
-Ο αλαζόνας καταστρέφεται
-Η ευσυνειδησία, η ευγένεια και η σκληρή δουλειά επιβραβεύονται.

Όλα αυτά περνάνε στο υποσυνείδητο των παιδιών από τη νηπιακή τους ηλικία και παραμένουν εκεί για όλη τους τη ζωή. Στην πορεία της ωρίμανσης το άτομο συνοδεύεται και βοηθιέται από τα οικουμενικά αρχέτυπα, που του προμήθευσαν τα παραμύθια. Για κάθε δυσκολία που θα συναντά, βαθιά μέσα του, θα έχει τη γνώση της δράσης ή μη δράσης του ήρωα ενός παραμυθιού και ασυνείδητα την πεποίθηση ότι θα βγει νικητής, όπως ο ήρωάς του. Άλλωστε -όπως εύστοχα αναφέρει ο κ. Πόρτολας- ο Άραβας αφηγητής παραμυθιών Χαραντί, έλεγε ότι τα παραμύθια δεν φτιάχτηκαν για να αποκοιμίζουν παιδιά αλλά για να αφυπνίζουν τους μεγάλους…

Γιατί ωφελούν:
-Βοηθούν την έναρξη της κριτικής σκέψης στα παιδιά.

-Η λυτρωτική ταύτιση με τον ήρωα λειτουργεί σαν «καθρέφτης», ώστε το παιδί να συνειδητοποιήσει τις συγκρούσεις και τους φόβους του με ασφαλέστερο τρόπο.

-Συνεισφέρουν στο να απαλύνουν τις αγωνίες του και να το προσανατολίσουν σε λύσεις ή να αποτελέσουν διέξοδο.
-Καθώς το παιδί μεγαλώνει, το ενθαρρύνουν να ενταχτεί κοινωνικά, χωρίς να χάσει την αυτονομία και μοναδικότητά του.

4 παραμύθια σε ρόλο ψυχολόγου:

Η Κοκκινοσκουφίτσα
«Ήταν η πρώτη μου αγάπη. Ένιωθα ότι αν μπορούσα να την παντρευτώ, θα γνώριζα την τέλεια ευτυχία», είχε δηλώσει ο Τσαρλς Ντίκενς για την Κοκκινοσκουφίτσα.
Ένα παραμύθι που μοιράζεται τη δημοτικότητα της Σταχτοπούτας και έχει γνωρίσει πολλές διαφορετικές παραλλαγές, με πιο δημοφιλή εκείνη των αδελφών Γκριμ.
Η ιστορία: Ένα αθώο κοριτσάκι διασχίζει το δάσος, προκειμένου να επισκεφτεί την άρρωστη γιαγιά της. Τότε συναντά τον κακό λύκο, ο οποίος αφού την ξεγελάσει, θα φτάσειστο σπίτι της γιαγιάς, όπου θα καταβροχθίσει και τις δυο. Ένας κυνηγός θα σκοτώσει το λύκο και θα τις σώσει.
Το μήνυμα: Είναι επικίνδυνο να παραμένει κανείς αφελής σε όλη του τη ζωή. Το να εμπιστευόμαστε απερίσκεπτα τον οποιονδήποτε, είναι σαν να επιδιώκουμε να γίνουμε θύμα του. Μια σοφία που κατέχουν μόνο όσοι έπαθαν, αλλά έμαθαν.

Η Σταχτοπούτα
Το πιο γνωστό και αγαπημένο παραμύθι. Οι ρίζες του βρίσκονται στην Αίγυπτο του 3ο αιώνα μ.Χ., όμως, για πρώτη φορά καταγράφτηκε στη Κίνα τον 9ο αιώνα μ.Χ., πρινδιαδοθεί στην Ευρώπη.

Η ιστορία: Ένα ορφανό από μητέρα κορίτσι εξαναγκάζεται από την φθονερή μητριά και τις ζηλόφθονες αδελφές της, να καθαρίζει τις στάχτες από το τζάκι. Όμως, μια καλή νεράιδα τη βοηθά να πάει στο χορό του βασιλιά. Το γοβάκι που θα χάσει στη βιασύνη της, θα αλλάξει τη μοίρα της και θα οδηγήσει τον πρίγκιπα κυριολεκτικά στα…πόδια της.
Το μήνυμα: Αναφέρεται στην ανύψωση του ταπεινού, στη πίστη στον εαυτό μας -ακόμα και όταν κρύβεται κάτω από στάχτες- την ανταμοιβή της εσωτερικής μας αρετής και τη τιμωρία του κακού.

Χένσελ και Γκρέτελ
Σε πολλές ελληνικές εκδόσεις του παραμυθιού, το σπίτι από μελόψωμο έχει αποδοθεί σαν «σοκολατένιο σπίτι», αντικαθιστώντας τον πρωτότυπο τίτλο της ιστορίας.
Η ιστορία: Ένας ξυλοκόπος με τη γυναίκα του, αδυνατώντας να θρέψουν τα παιδιά τους, τα εγκαταλείπουν στο δάσος. Εκείνα βρίσκουν ένα σπίτι από μελόψωμο και αρχίζουν να το τρώνε. Η μάγισσα που κατοικεί σε αυτό τα αιχμαλωτίζει με σκοπό να τα καταβροχθίσει, όμως τελικά σώζονται χάρη στην εφευρετικότητα και το στρατηγικό τους σχέδιο.
Το μήνυμα: Οι επιθυμίες εκπληρώνονται, μόνο όταν αντιμετωπίσουμε τους φόβους μας και κερδίσουμε μέσα από τις εμπειρίες μας την ανεξαρτησία μας. Για να συμβεί αυτό χρειάζεται ενότητα και διανοητική δράση.

Η Χιονάτη και οι επτά νάνοι

Για αιώνες είναι ένα από τα δημοφιλέστερα παραμύθια. Διαδόθηκε σε διάφορες μορφές πρώτα στην Ευρώπη και μετέπειτα στις άλλες ηπείρους.

Η ιστορία: Η κακιά μητριά της Χιονάτης, φθονώντας την ομορφιά της προγονής της, την εγκαταλείπει στο δάσος. Εκείνη βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι επτά νάνων που τη συμπονούν, αλλά η μητριά της καταφέρνει να τη δηλητηριάσει με ένα μήλο. Η Χιονάτη μπαίνει σε ένα γυάλινο φέρετρο, ώσπου την σώζει ένας πρίγκιπας.
Το μήνυμα: Κανείς δεν μπορεί με τη φυγή να απελευθερωθεί από τα αρνητικά του συναισθήματα. Μόνο ανεπεξεργαστεί τις εσωτερικές του συγκρούσεις, συστηματικά και με ειλικρίνεια, θα δικαιωθεί και θα ευτυχίσει.

Τρίτη, 20 Δεκεμβρίου 2011


Ματθαίος Γιωσαφάτ, Ψυχαναλυτής- Συνέντευξη (Σταύρος Διοσκουρίδης)

24-2-2010 -LIFO-


Ο Ματθαίος Γιωσαφάτ είναι ο άνθρωπος στο ντιβάνι του οποίου θα ήθελαν οι περισσότεροι από μας να ξαπλώσουν. Ειδικά τώρα που η κρίση δείχνει (για την ώρα) να επηρεάζει περισσότερο τα επίπεδα του στρες που έχουμε παρά την τσέπη μας. Ο Σταύρος Διοσκουρίδης κάθισε για λίγο απέναντί του, προσπαθώντας να ξεδιαλύνει αν η ψυχανάλυση είναι επιστήμη ή μια ακόμα ποπ κουλτούρα που πληρώνουμε ακριβά.

Είναι η Ελλάδα στο ντιβάνι τελευταία εξαιτίας τις οικονομικής κρίσης;

Έχουν επικρατήσει φόβος και πανικός. Ο φόβος της πείνας. Δεν παθαίνει κανείς, όμως, ψυχικά προβλήματα από μια οικονομική κρίση. Στενοχωριέται, φωνάζει, απεργεί, αλλά τίποτα παραπάνω. Ίσα ίσα, σε περιόδους μεγάλου άγχους οικονομικού, επειδή μπαίνει σε προτεραιότητα, μειώνονται οι εσωτερικές ψυχικές αντιδράσεις. Η κατάθλιψη είναι εσωτερικό γεγονός. Γι' αυτό και πολλοί άνθρωποι έχουν πάρα πολλά προβλήματα όταν δεν έχουν πολλά εξωτερικά προβλήματα. Είναι φυσιολογικά αυτά τα αισθήματα, όχι παθολογικά.

Η κρίση δηλαδή σας κόβει τη δουλειά;

Κοιτάξτε, όταν βομβαρδίστηκε το Λονδίνο από τους Γερμανούς, εμφανίστηκε μεγάλη πτώση όλων των ψυχικών διαταραχών. Σε μικρές κρίσεις όπως αυτή απλά επιτείνεται το άγχος σε ανθρώπους που ήδη το έχουν. Οπότε αυτή η κρίση βοηθάει και τους ψυχιάτρους.

Μεγεθύνει το κόμπλεξ κατωτερότητας/ανωτερότητας του ελληνικού λαού απέναντι στους ξένους η τωρινή κατάσταση;

Είναι μεγάλη κουβέντα αυτή. Πρέπει να πιάσουμε την ιστορία του ελληνικού λαού από την Τουρκοκρατία και έπειτα. Είμαστε ένας λαός ανώριμος. Με έντονες τάσεις παράνοιας, οπότε και χαμηλή αίσθηση αυτοεκτίμησης. Αυτό κάνει τους Έλληνες να υπεραμύνονται γιατί είτε νιώθουν πολύ χαμηλά είτε αισθήματα υπερβολικής ανωτερότητας, θεωρώντας πως όλοι και όλα εξαρτώνται από εμάς. Αυτά έχουν εμπλακεί και στην τελευταία κρίση. Κάναμε απατεωνιές. Από τους αγρότες που είχαν τρία δέντρα ροδάκινα και έπαιρναν επιδόματα για τρεις χιλιάδες. Εκεί οι ξένοι ήταν ηλίθιοι και εμείς ήμασταν σε θέση να τους κοροϊδεύουμε και να τα τσεπώνουμε. Η αρπαχτή είναι χαρακτηριστικό του Έλληνα. Μόνο που τώρα μας κατάλαβαν.

Ζήσαμε έντονα την κατάσταση το επιθυμητό να γίνει και αναγκαίο. Με την κρίση ίσως επιστρέψουμε πάλι στα χρόνια που το αναγκαίο είναι και το επιθυμητό;

Το πρώτο είναι δουλειά της διαφήμισης. Να γεμίσουν δηλαδή τα κενά που δημιουργούνται στους ανθρώπους από διάφορους λόγους (θρησκευτικούς, ιδεολογικούς) με καταναλωτικά προϊόντα. Αν έχεις ένα ωραίο αμάξι με μια γκόμενα δίπλα και φοράς σινιέ ρούχα, νιώθεις καλά. Τώρα στις κρίσεις συμβαίνει το αντίθετο. Στην κατοχή τρώγαμε κρέας μια φορά τον μήνα και ήταν ένα κόκαλο μέσα σε μια σούπα. Τώρα έχουμε κακομάθει. Δέκα χρόνια είχαμε την αίσθηση ότι στην Ελλάδα είμαστε πολύ πλούσιοι. Τώρα οι Έλληνες έχουν λεφτά, αλλά δεν έχει το κράτος. Το έχουμε καταληστέψει όλοι. Από τον λαό μέχρι και τους πολιτικούς. Άμα χρειαστεί να στριμωχτεί ο λαός, θα το κάνει. Είναι δύσκολο, όμως, να το αλλάξεις. Πάντα είχαμε επιθυμίες, αλλά δεν ήμασταν ώριμοι. Ωριμότητα δεν είναι να βλέπεις το επιθυμητό, αλλά το εφικτό.

Οι ανάγκες που δημιουργούνται σε μια κοινωνία επηρεάζουν τους κανόνες της ψυχανάλυσης;

Δεν υπάρχουν κανόνες στην ψυχανάλυση. Είναι ένας τρόπος για να εξετάζεις τα πράγματα διαχρονικά. Ο τρόπος κατανόησης του ανθρώπου γνωρίζοντας και μελετώντας τα ασυνείδητα κίνητρα του. Άλλαξαν οι κοινωνικές συνθήκες και κάθε αλλαγή έχει και τις συνέπειές της.

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, η εποχή της αφθονίας, δεν έφερε στο προσκήνιο και την ψυχανάλυση;

Όχι, όχι. Ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που ανέπτυξε τον εγκέφαλό του και που προσπαθεί συνέχεια να καταλάβει από πού προέρχεται, πού πάει και τι είναι η ζωή. Με τη θρησκεία και την πολιτική, προσπαθεί να καταλάβει από το υπερπέραν μέχρι τη δομή της κοινωνίας. Δεν ήταν καινούργιο αυτό που έκανε ο Φρόιντ. Απλά αυτός ήταν που το συστηματοποίησε. Η ψυχανάλυση είναι μια επιστήμη που δεν απευθύνεται μόνο στις κυρίες του Κολωνακίου επειδή έχουν λεφτά.

Δεν συμβαίνει αυτό;

Παραμύθια. Έχει πρόβλημα ο άνθρωπος, γι' αυτό πληρώνει. Δεν είναι σαν το κομμωτήριο. Είναι μια οδυνηρή διαδικασία. Δεν είναι μόνο θεραπεία. Η ψυχανάλυση είναι μια επιστήμη που προσπαθεί να καταλάβει τα ανθρώπινα. Τι είναι τέχνη; Γιατί κάνουμε πολέμους; Ποια είναι η ιστορική πορεία του ανθρώπου; Δεν είναι μια θεωρία για να ακουμπάς μερικά λεφτά.

Μπορεί να είναι επιστήμη, αλλά έχει καταλήξει να είναι και μια από τις μεγαλύτερες ποπ κουλτούρες της εποχής.

Δεν μπορώ να συμφωνήσω με αυτό. Αφού μελετά τα ανθρώπινα συναισθήματα, είναι φυσικό να το παίρνουμε έτσι. Φανταστείτε ότι στην Αθήνα υπάρχουν 50-60 σοβαροί ψυχαναλυτές και κυκλοφορούν άλλοι 6.000 που κάνουν τους ψυχαναλυτές. Όλοι οι άνθρωποι έχουν προβλήματα. Δεν υπάρχει κανείς απόλυτα υγιής. Μια μεγάλη ψυχαναλύτρια έλεγε πως για να σωθεί ο κόσμος πρέπει να ψυχαναλυθούν όλοι. Δεν είναι δυνατό αυτό. Εκτός από την πάλη των τάξεων, υπάρχει και αυτή των ανθρώπων. Το 80% των ζευγαριών «σκοτώνονται» στον γάμο. Αυτό σημαίνει πως έχουν πρόβλημα μέσα τους. Όπως κάνει κάποιος γυμναστική και επωφελείται το σώμα του, έτσι θα μπορούσε να επωφεληθεί η ζωή του, αν έκανε κάποιας μορφής ψυχανάλυση. Έχουμε προτείνει από χρόνια να γίνονται μαθήματα ζωής στα σχολεία, αλλά δεν έχουμε εισακουστεί. Για να απαντήσω σε αυτό που με ρωτήσατε, όμως, ένας άνθρωπος δεν μπορεί να δίνει τόσα λεφτά για να πει πως συμμετείχε σε μια ποπ κουλτούρα. Τα δίνει γιατί έχει πρόβλημα.

Άρα, τη χρειαζόμαστε όλοι;

Αν είχατε λεφτά, θα σας βοηθούσε.

Οπότε μόνο οι πλούσιοι θα σωθούν;

Αν είναι αναγκαίο, υπάρχει το κράτος με τις κλινικές. Από εκεί και πέρα, αν είναι κάτι το ιδιωτικό, πρέπει να έχεις λεφτά. Αν θες να κάνεις γυμναστική στο Holmes, πληρώνεις αρκετά. Για να πάρεις ωραία ρούχα, χρειάζονται λεφτά. Δεν υπάρχει ισότητα στον κόσμο. Άλλος είναι ψηλός, άλλος κοντός, άλλος έξυπνος, άλλος όμορφος, άλλος πλούσιος. Ταξικά όλοι είμαστε κάπου. Άλλος γεννιέται εδώ και άλλος στην Αϊτή. Μερικά πράγματα είναι για πλούσιους. Αυτό που υποστηρίζω, όμως, είναι να γίνονται αυτά τα μαθήματα στα σχολεία. Και ασφαλώς υπάρχουν και μορφές που δεν χρειάζονται πολλά λεφτά. Ομαδικές θεραπείες και πολλά άλλα.

Η αγία ελληνική οικογένεια παραμένει ο πυρήνας της κοινωνίας;

Έχει αλλάξει, γιατί άλλαξαν και οι συνθήκες στην κοινωνία. Ο φεμινισμός έφερε μεγάλη αλλαγή. Ο τρόπος που ανατρέφουν τα παιδιά είναι καλύτερος γιατί ο κόσμος είναι πιο μορφωμένος. Η ελληνική οικογένεια είναι πολύ καλύτερη σήμερα απ' ό,τι παλιά. Παλιά ήταν απαίσια. Από τις χειρότερες μορφές οικογένειας που υπήρχαν. Πατριαρχική, τα παιδιά δεν είχαν καμία σχέση με τους γονείς, η σχέση του αντρόγυνου ήταν ανύπαρκτη, οι άντρες αγαπούσαν και έκαναν επαφή μόνον με άλλους άντρες. Αυτή ήταν η «αγία ελληνική οικογένεια». Σήμερα οι σύζυγοι έχουν επαφή, γι' αυτό χωρίζουν και πιο εύκολα. Δεν δέχονται μια σχέση που δεν τους ικανοποιεί. Επίσης, στα σημερινά αρνητικά είναι η εργασία της γυναίκας τα πρώτα χρόνια της ζωής του βρέφους.

Η μάνα, και αυτό έχει αποδειχθεί, πρέπει να είναι συνέχεια με το παιδί της τον πρώτο χρόνο. Είμαι φεμινιστής και έχω αγωνιστεί για χρόνια να δοθεί ένας μισθός στις μητέρες τον πρώτο χρόνο του παιδιού. Πράγμα που συμβαίνει μόνο στο Δημόσιο.

Έχετε υποστηρίξει πως ο Έλληνας δεν αγαπά παρά μόνο ερωτεύεται;

Είναι μια φράση που έχει αναπαραχθεί πολύ, αλλά δεν την εννοώ ακριβώς όπως την έχουν εξηγήσει. Ο έρωτας είναι ένα συναίσθημα ποικίλο. Μια μορφή έρωτα είναι όταν ψάχνεις τη μαμά που δεν είχες. Βρίσκεις μια γυναίκα και την εξιδανικεύεις και ύστερα τη διώχνεις, όταν βλέπεις πως δεν είναι αυτό που ήθελες. Αυτός είναι ο παθιασμένος έρωτας. Δεν έχει σχέση με αγάπη. Είναι ναρκισσιστικό. Η αγάπη απαιτεί μονιμότητα και συνδέεται άμεσα με την αγάπη που πρέπει να σου δείχνει η μητέρα σου τα πρώτα χρόνια της ζωής σου. Αν τη δέχτηκες, τότε είσαι σε θέση να αγαπήσεις και ν' αγαπηθείς. Είναι μια ικανότητα που δεν την έχουν οι Έλληνες. Ερωτεύονται και έχουνε πάθη. Στα πάθη, όμως, δεν υπάρχει αγάπη.

Για ποιο λόγο ψυχαναλύονται οι Αθηναίοι;

Για διάφορους λόγους. Περισσότερο το άγχος. Οι γυναίκες κατά κανόνα για σχέσεις. Οι άντρες κυρίως για άγχος και σεξουαλικά προβλήματα, στύσης και πρόωρης εκσπερμάτισης. Είναι γενικά ανικανοποίητοι. Η νέα γενιά έχει πολλά σεξουαλικά προβλήματα γιατί δεν κάνει σεξ. Έρχονται συνέχεια μικρές κοπέλες από 14-18 χρονών που παραπονιούνται πως «ο άλλος μια φορά τον μήνα».

Γιατί οι Αθηναίες δεν θέλουν τους Αθηναίους;

Δεν θέλουν την ξεπέτα. Είναι συναισθηματικές. Ότι είναι όλες και ανά πάσα στιγμή διαθέσιμες τα γράφετε εσείς στα περιοδικά. Έχει επικρατήσει μια λάθος κουλτούρα πως είναι όλες πεινασμένες. Οι γυναίκες δεν είναι τόσο πολυγαμικές όσο οι άντρες. Ο άντρας από τη φύση του πρέπει να πάει με πολλά θηλυκά για να είναι βέβαιος πως έχει εξασφαλίσει την «αθανασία». Είναι μέσα στα γονίδιά του. Οι γυναίκες βιώνουν την «αθανασία» όταν εγκυμονούν. Οι άντρες δεν το καταλαβαίνουν αυτό. Τα θηλυκά, αν δείτε στη φύση και όχι στην ανθρώπινη κοινωνία, δέχονται να κάνουν σεξ μόνο όταν βρίσκονται σε οίστρο. Το όνειρο των αντρών είναι το «ένα γρήγορο», ενώ οι γυναίκες ασυνείδητα θέλουν να κάνουν παιδιά και να βρουν κάποιον να τις αγαπήσει.

Όλα αυτά που υποτίθεται πως γνωρίζετε τα εφαρμόζετε και στα προσωπικά σας; Ζείτε την τέλεια ζωή;

Για να γίνεις ψυχαναλυτής πρέπει να κάνεις πέντε χρόνια, πέντε φορές την εβδομάδα ψυχανάλυση. Δεν αρκεί να είσαι ψυχίατρος ή ψυχολόγος για να ψυχαναλύσεις, χρειάζεται και μια χρονοβόρα εκπαίδευση που σε οδηγεί να γνωρίσεις καλύτερα τον εαυτό σου. Από εκεί και πέρα όλα είναι ανθρώπινα. Γιατρός να είσαι, ξέρεις πως δεν ωφελεί το κοκορέτσι, αλλά το τρως.

Έρχεστε συχνά σε κόντρα με τους ασθενείς;

Αναπτύσσεται μια σχέση που έχει μέσα της και τα στοιχεία της κόντρας, της αγάπης, της κατανόησης. Ένας σωστός ψυχαναλυτής δεν μαλώνει με τους αρρώστους, αλλά δουλειά του είναι να εξηγεί. Μου λένε πολλές φορές «δεν με αγαπάτε, ενώ εγώ σας πληρώνω». Η αγάπη δεν είναι κάτι που μπορείς να το αγοράσεις.



Ομαδα ''ΠΡΟΒΑΛΛοντας...''- Η Προβολη μιας Ταινιας ως μεσο Αυτογνωσιας

Ο θεσμός των μηνιαίων κινηματογραφικών προβολών σε Ομαδικό Αναλυτικό πλαίσιο έχει διττό ρόλο. Από τη μια, επιτυγχάνεται η ψυχ-αγωγία του θεατή, και από την άλλη επιχειρείται η ανάπτυξη της αυτογνωσίας του μέσα σε ένα πλαίσιο ομαδικό και με εργαλείο τον αναλυτικό λόγο, την «συζήτηση» που ακολουθεί αμέσως μετά την προβολή της ταινίας.


Τα χαρακτηριστικά της ομαδικής αυτής ''συζήτησης'' είναι τα εξής:

1)Αναγνώριση των συναισθημάτων που προκάλεσε η ταινία στο «εδώ και τώρα».


2)Εντοπισμός και ανάλυση των προβολών και των ταυτίσεων με τους ήρωες της ταινίας.

3)Συσχέτιση γεγονότων και δράσεων του σεναρίου με προσωπικά βιώματα και εμπειρίες.

4)Ανάδυση θεμάτων προς ανάλυση με βάση τις αναγκαιότητες του δυναμικού της ομάδας.

5)Ανταλλαγή απόψεων και στάσεων μεταξύ των θεατών με στόχο την αυτογνωσία.

6)«Αλλαγή της πλοκής» ανάλογα με τις ανάγκες της ομάδας। Διαδικασία “REWIND-PAUSE-PLAY”.



Συντονιστές της Ομάδας: Βαλάντης Χουτοχρήστος- Ψυχολόγος
Όλγα Ταξιάρχη- Ψυχολόγος

Τόπος: Ιατρείο-Ψυχοθεραπευτικός Χώρος ''Ψυχοδός''- Αχιλλέα Παράσχου 85 Γκύζη-Αθήνα

Χρόνος: Η δεύτερη Κυριακή του κάθε μήνα, 17.०० - 21.०० (Προβολή ταινίας- Διάλειμμα- Ομαδική Αναλυτική Διαδικασία)

Τηλέφωνα επικοινωνίας: 210 6421184 (''Ψυχοδός'') & 6970040938

EMAIL επικονωνίας: houtohristos@gmail.com & taxiarchiolga@gmail.com

Facebook: https://www.facebook.com/groups/168986226475192/

''Αϊ-Βασίλης έρχεται...''- Παιδί και Ψυχολογία

(πηγή: in.gr )

Είναι πάντα φορτωμένος με δώρα κα πάντα συνεπής στο ραντεβού του. Πόση ανάγκη έχουν τα παιδιά από το μύθο του Αϊ-Βασίλη και γιατί δεν πρέπει να τους τον γκρεμίσουμε ποτέ;

Κάθε χρόνο τις άγιες μέρες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς εκατομμύρια παιδιά όλων των φυλών και των εθνοτήτων σε κάθε γωνιά της Γης περιμένουν ανυπόμονα τον ερχομό του Αϊ-Βασίλη, του αγαπημένου ασπρομάλλη γέροντα που με το σακί του γεμάτο δώρα θα ταξιδέψει σε μια νύχτα τον κόσμο ολόκληρο, για να αφήσει κάτω από κάθε χριστουγεννιάτικο δέντρο τα δώρα που του ζήτησαν με τα γράμματα ή τις ευχές τους. Πάντα χαμογελαστός και καλοκάγαθος, πάνω στο ιπτάμενο έλκηθρο που το σέρνουν οχτώ ζωηρά ελάφια ή τάρανδοι, αποτελεί σήμερα σε παγκόσμιακλίμακα τον πλέον αγαπημένο ήρωα των παιδιών.Είναι ο Father Christmas των Άγγλων, ο Santa Claus των Αμερικανών, ο Pere Noel των Γάλλων, ο Sinterklaas των Ολλανδών, ο Weinachsmamm των Γερμανών, ο Babbo Natale των Ιταλών, o Julemand των Σκανδιναβών, o Joulupukki των Φιλανδών, είναι με άλλα λόγια ο Άγιος Βασίλης των Ελλήνων. Ζει εδώ και εκατοντάδες χρόνια στον Βόρειο Πόλο. Έχει σκάψει το τεράστιο εργαστήρι του μέσα στο βουνό Korvatunturi, που μοιάζει από μακριά με τεράστιο αυτί, για να ακούει έτσι τις επιθυμίες των παιδιών, που φέρνει ο άνεμος από κάθε γωνιά της γης. Αναλαμβάνει να κάνει τα όνειρα των παιδιών πραγματικότητα, αγγίζοντας τις ψυχές τους με τον δικό του μαγικό τρόπο. Τελικά, τι πραγματικά σημαίνει ο Άγιος Βασίλης και πώς τα καταφέρνει ακόμα και σήμερα να συναρπάζει τόσο πολύ τα παιδιά;

Κατ’ αρχήν, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι είναι φίλος και σύμμαχος των παιδιών. Κάθε επιθυμία τους που δεν έγινε πραγματικότητα μέσα στη χρονιά που πέρασε υπάρχει πάντα η ελπίδα να πραγματοποιηθεί από τον Άγιο Βασίλη, έστω και την τελευταία στιγμή. Συνήθως το παιδί σκέφτεται: «Δεν μου το αγόρασε ο μπαμπάς και η μαμά; Θα γράψω στον Άγιο Βασίλη, κι αυτός δεν υπάρχει περίπτωση να μη μου το φέρει». Με αυτή τη λογική ο Άγιος Βασίλης γίνεται ένα πρόσωπο που τα αγαπάει, δεν τους χαλάει ποτέ χατίρι, τους δίνει προστασία, ασφάλεια και στήριξη. Εάν σκεφτούμε ότι τα μικρά παιδιά έλκονται ιδιαίτερα απ’ οτιδήποτε περιέχει μυστήριο, τότε στα «προσόντα» του Άγιου Βασίλη έρχεται να προστεθεί και το συναρπαστικό μυστήριο της ύπαρξής του: «Πού μένει;», «γιατί δεν έρχεται και στη γιορτή μου;», «πώς χωράει από το τζάκι αφού είναι τόσο χοντρός;», «εμείς που δεν έχουμε τζάκι, πώς θα μπει στο σπίτι;», «πώς γίνεται να χωρούν όλα αυτά τα δώρα στο σακί του;», «πώς προλαβαίνει να μοιράσει όλα τα δώρα σε μια νύχτα;». Τέτοια ερωτήματα παίρνουν περίεργες διαστάσεις στο παιδικό μυαλό και δημιουργούν το έναυσμα για πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις μεταξύ των παιδιών και των γονιών, κάτι που λειτουργεί θετικά στη δημιουργία του μύθου του Αϊ-Βασίλη. Ένα άλλο στοιχείο που κάνει τον συγκεκριμένο άγιο συναρπαστικό είναι η έκπληξη σε συνδυασμό με την προσμονή. Πολύ πριν τη μεγάλη βραδιά, το παιδί αναρωτιέται: «Άραγε, έλαβε ο Αϊ-Βασίλης το γράμμα μου;», «θα μου φέρει δώρο φέτος;», «θα μπορέσει να μου φέρει αυτό που του ζήτησα;» Όλα αυτά τα ερωτήματα που θα «απαντηθούν» τη βραδιά της Παραμονής κρατάνε το παιδί σε μια ευχάριστη και διασκεδαστική εγρήγορση. Και κάτι τελευταίο αλλά ιδιαίτερα σημαντικό είναι η επιβράβευση! Όλοι ξέρουμε ότι κατά τη διάρκεια ολόκληρου σχεδόν του χρόνου και με την προτροπή της μαμάς και του μπαμπά, το παιδί κάνει ό,τι μπορεί για να γίνει καλύτερο ώστε τελικά ο αγαπημένος του άγιος να του φέρει το παιχνίδι που τόσο επιθυμεί. Η γνωστή φράση «αν είσαι καλό παιδί, ο Άγιος Βασίλης θα σου φέρει αυτό που ζήτησες» μπορεί να μας φαίνεται συνηθισμένη, αλλά για εκείνο είναι το κίνητρο για μια συνεχή προσπάθεια βελτίωσης, που έχει ως στόχο να καταφέρει τελικά να έχει την επιβράβευση.

Να του «γκρεμίσω» το όνειρο και πότε;

Από πολύ νωρίς στο παιδικό μυαλό γεννιούνται ερωτήσεις και απορίες σχετικά με αυτό το καλοσυνάτο πρόσωπο. Έτσι, αργά ή γρήγορα το πιτσιρίκι σας πολύ πιθανό κάποια στιγμή να ζητήσει πληροφορίες και εξηγήσεις που ίσως σας φέρουν σε δύσκολη θέση. «Πού μένει;» ή «πώς θυμάται όλα τα παιδιά;», «ένα κορίτσι στο σχολείο είπε ότι ο Αϊ-Βασίλης δεν υπάρχει!». Παράλληλα, την ίδια στιγμή που η δασκάλα επιμένει να τραγουδά «Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία», η τηλεόραση τον δείχνει να ξεκινά από τη Φιλανδία και η γιαγιά βεβαιώνει ότι θα έρθει από την καμινάδα! Αν μάλιστα στο σπίτι δεν υπάρχει τζάκι, ενισχύεται η γενικότερη σύγχυση γύρω από την ύπαρξη και τις δραστηριότητες του αγαπημένου γέροντα. Σκέτη Βαβυλωνία, αλλά μην ξεχνάτε ότι για τα παιδιά πάνω απ’ όλα είναι ένα πρόσωπο που εκπροσωπεί το ρομαντισμό και την πίστη, ένα πρόσωπο που μοιράζει δώρα και ελπίδα. Από την ηλικία των επτά ετών και πάνω πολλά παιδιά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται πως μάλλον ο κύριος πίσω από τη γενειάδα είναι ο μπαμπάς ή ο παππούς. Όμως δεν υπάρχει κανένας λόγος να τους χαλάσουμε τη φαντασίωση. Είναι ιδιαίτερα σημαντική η στάση και η συμπεριφορά μας όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε τη σκέψη και τη φαντασία τους. Τα παιδιά έχουν την ανάγκη έως κάποια συγκεκριμένη αναπτυξιακή φάση και ηλικία –που διαφέρει για κάθε ένα– να πιστεύουν σε σύμβολα, μύθους ή τελετουργίες. Όλα αυτά τα στοιχεία εμπεριέχουν νοήματα, αρχές, συναισθηματικά και ψυχικά ερεθίσματα τα οποία είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχοσυναισθηματική τους ανάπτυξη. Στο βαθμό λοιπόν που ο Άγιος Βασίλης συμβολίζει την ελπίδα, την προσμονή, τη γενναιοδωρία, την ειρήνη, την αγάπη και τη ζεστασιά, την ισότητα απέναντι στο δικαίωμα να είμαστε ευτυχισμένοι, τότε ναι είναι καλό, για όσο το έχουν ανάγκη και τους είναι χρήσιμο, να πιστεύουν στην ύπαρξή του. Τι συμβαίνει όμως όταν ένας καλοθελητής αποκαλύπτει την αλήθεια; Ή όταν η λογική του διακρίνει «κενά» που είναι αδύνατον να καλυφθούν; Μεγαλώνοντας, τα παιδιά αρχίζουν να έχουν κάποιες υποψίες όταν για παράδειγμα ο Αϊ Βασίλης που έρχεται στο σπίτι μοιάζει περιέργως με τον μπαμπά ή το θείο ή ακόμα κι όταν μεγαλύτερα παιδιά τα κοροϊδεύουν επειδή ακόμα πιστεύουν ότι υπάρχει. Αυτή η περίοδος της αμφιβολίας είναι συγκινητική και συνήθως συμπίπτει με την εποχή που πηγαίνουν για πρώτη φορά στο σχολείο. Και η ανακάλυψη ότι ο Αϊ-Βασίλης δεν υπάρχει τα γεμίζει με απορία και θλίψη. Η διαφοροποίηση της πραγματικότητας από το μύθο αναγγέλλει συχνά το τέλος μιας μαγικής περιόδου στην παιδική ηλικία, αυτή όπου μέσα από το όνειρο και την επιθυμία το αδύνατο μπορεί να γίνει δυνατό. Στο δειλό ερώτημα του παιδιού «αλήθεια, δεν υπάρχει ο Αϊ-Βασίλης;» είμαστε υποχρεωμένοι να δώσουμε μια απάντηση και αυτή βέβαια δεν μπορεί να είναι ένα ξερό «όχι, δεν υπάρχει», διότι έτσι γκρεμίζουμε με σκληρό τρόπο τον φανταστικό του κόσμο, που εμείς οι ίδιοι είχαμε φτιάξει. Γενικά, δεν υπάρχει ένα γενικό «πρέπει» ή μια μυστική συνταγή επιτυχίας. Ανάλογα με την περίπτωση, ο γονιός θα χρειαστεί να καταφύγει σε διαφορετικές στρατηγικές χειρισμού της συγκεκριμένης ερώτησης. Πρέπει να είστε ψύχραιμοι και με τις απαντήσεις σας να μην πληγώσετε την ευαισθησία του και να μην προσβάλετε τη νοημοσύνη του. Επιπλέον, πρέπει να θυμάστε ότι λέγοντας την απόλυτη αλήθεια σ’ ένα παιδί προσχολικής ηλικίας, κινδυνεύετε να γίνετε κυνικοί και «κακοί» στα μάτια του. Διότι ναι μεν δεν του λέτε ψέματα, αλλά από την άλλη πλευρά ακρωτηριάζετε τη φαντασία και την ελπίδα του, και αυτό είναι πολύ σκληρό. Τα παιδιά θέλουν «τροφή» για τη φαντασία τους και επιπλέον είναι ικανά με τον δικό τους τρόπο να σας δείξουν πότε πραγματικά δεν «χρειάζεται» να πιστεύουν στον παχουλό Άγιο με τον τρόπο που πίστευαν έως τώρα.

Τελικά, ο Αϊ-Βασίλης υπάρχει;

Υπάρχει, όπως σίγουρα υπάρχουν η αγάπη, η γενναιοδωρία, η ευλάβεια, η γνώση, η ελπίδα, η προσμονή, η γαλήνη, η χαρά και η ζωή. Αλίμονο! Πόσο ζοφερός θα ήταν ο κόσμος μας αν δεν υπήρχε ο Αϊ-Βασίλης. Δεν θα υπήρχε η αγνή πίστη των παιδιών, η φαντασία που κάνει υποφερτή την ύπαρξή μας. Το φως με το οποίο η παιδικότητα γεμίζει τον κόσμο θα έσβηνε. Κανένας δεν βλέπει τον Αϊ-Βασίλη, αλλά αυτό δεν είναι απόδειξη ότι δεν υπάρχει. Τα πιο σπουδαία πράγματα στον κόσμο είναι εκείνα τα οποία ούτε οι μεγάλοι ούτε τα παιδιά μπορούν να δουν. Ο Αϊ-Βασίλης είναι ένα ευχάριστο διάλειμμα από την καθημερινότητα και μια ευκαιρία να αφήσουμε τη φαντασία των παιδιών να δουλέψει προς όφελός τους: Να ονειρευτούν ένα καλύτερο μέλλον, με αγάπη, ειρήνη και πολλά παιχνίδια! Ειδικά ο μύθος του Άγιου Βασίλη είναι απαραίτητος για έναν ακόμη λόγο: Λειτουργεί σαν μια καλή αρχή στο να μάθουν τα παιδιά να σκέφτονται θετικά, να ονειρεύονται, να προσδοκούν πράγματα, να προσπαθούν γι’ αυτά. Όπως και να έχει, είτε επιλέξετε να… εμφανίσετε τον Αϊ-Βασίλη και φέτος είτε όχι, μην ξεχνάτε το μήνυμα των Χριστουγέννων, που δεν έχει να κάνει απαραίτητα με τα δώρα και τα πλουσιοπάροχα γεύματα. Μπορείτε να «φιλοξενήσετε» το πνεύμα των Χριστουγέννων στο σπίτι σας μαζεύοντας τρόφιμα και ρούχα που δεν χρειάζεστε πια για ένα ίδρυμα που βρίσκεται στην περιοχή σας, μπορείτε να διαβάσετε στα παιδιά σας την ιστορία του μικρού Χριστού ή, αν δεν πιστεύετε σε κάποια συγκεκριμένη θρησκεία, να δώσετε απλά λίγο περισσότερο χρόνο στις διαπροσωπικές σας σχέσεις και ειδικά στους ανθρώπους που αγαπάτε. Τα Χριστούγεννα είναι μια ευλογημένη γιορτή και δίνουν το μήνυμα της ευτυχίας, της ειρήνης και της αγάπης!

  • Η αναμονή του ερχομού του Αϊ-Βασίλη βοηθά το παιδί σας να μπει στο πνεύμα των γιορτών και να ζήσει όλη τη μαγεία των Χριστουγέννων.
  • Βοηθήστε το παιδί σας να καταλάβει ότι αυτό που έχει σημασία είναι να τον αγαπάει ο Αϊ-Βασίλης και να τον θυμηθεί και όχι η αξία του δώρου.
  • Αν από συζήτηση που θα κάνετε μαζί του πριν από τις γιορτές καταλάβετε ότι ζητάει κάτι που οι οικονομικές σας δυνατότητες δεν επιτρέπουν, εξηγήστε του ότι ο Αϊ-Βασίλης μπορεί να κουραστεί από το βάρος του παιχνιδιού που ζήτησε ή ότι δεν έχει τόσα χρήματα ώστε να αγοράσει και για τα υπόλοιπα παιδάκια και ότι είναι κρίμα μερικά παιδιά να μην πάρουν δώρο. Προσανατολίστε τη σκέψη του σε κάτι που θα μπορέσετε να προσφέρετε πιο άνετα.
  • Αν το παιδί σας ζητήσει να γράψει ένα γράμμα στον Άγιο Βασίλη μην το αποτρέψετε. Πάρτε καθαρό χαρτί κι ένα φάκελο, πείτε του να γράψει αυτό που θέλει, ενδεχομένως να στείλει και μια ζωγραφιά στον αγαπημένο του Άγιο. Βοηθήστε το να γράψει τη διεύθυνση στο φάκελο και πηγαίνετε μαζί να το ταχυδρομήσετε. Με όλη αυτή την ιεροτελεστία, τα δώρα θα αποκτήσουν μεγαλύτερη αξία.
  • Πείτε στο παιδί να ζητάει από τον Άγιο Βασίλη δώρα όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά και για το αδερφάκι του ή το φίλο του. Έτσι, θα μάθει το νόημα της αγάπης και της φροντίδας για όλους.
  • Αν ο μπαμπάς θέλει να ντυθεί Άγιος Βασίλης και να φέρει δώρα, τότε φροντίστε να το κάνει σωστά. Να βάλει τα κατάλληλα ρούχα, να στερεώσει καλά τον σκούφο και τα γένια, να αλλοιώσει τη φωνή του και γενικά να παίξει το ρόλο του όσο γίνεται πιο πειστικά. Εσείς σβήστε τα φώτα και αφήστε μόνο ένα κεράκι αναμμένο. Οργανώστε σωστά την είσοδο του «μπαμπά Αϊ-Βασίλη» στο σπίτι, γιατί είναι άκρως απογοητευτικό για ένα παιδί να ανακαλύψει τη φάρσα.
  • Eίναι ευκαιρία να ωθήσετε το παιδί στην έννοια της προσφοράς.. Προτείνετε του για παράδειγμα να μαζέψει τα παιχνίδια που δεν χρησιμοποιεί ή κάποια ρούχα του που δεν του πάνε και πηγαίνετε μαζί του να τα προσφέρετε σε κάποια παιδάκια που έχουν ανάγκη εξηγώντας του τους λόγους που το κάνετε.

Sites με παιχνίδια για τον Αϊ-Βασίλη

Γράψτε το δικό σας γράμμα στον Άγιο Βασίλη και στείλτε το στην παρακάτω διεύθυνση:

Santa Claus’ Main Post Office
96930 Arctic Circle, Rovaniemi
Finland
www.santaclaus.posti.fi

Δευτέρα, 19 Δεκεμβρίου 2011


Animus και Anima

Η anima και ο animus είναι δύο σημαντικές αρχετυπικές μορφές στην αναλυτική ψυχολογία, τόσο για το ατομικό, όσο και για το συλλογικό ασυνείδητο. Από τη μία ανήκουν στην ατομική συνείδηση και από την άλλη έχουν τις ρίζες τους στο συλλογικό ασυνείδητο, σχηματίζοντας έτσι ένα συνδετικό κρίκο ή γέφυρα ανάμεσα στο προσωπικό και το απρόσωπο, το συνειδητό και το ασυνείδητο. Καθώς η μία είναι θηλυκή και η άλλη αρσενική, ο Κ. Γκ. Γιουνγκ τις ονόμασε άνιμα και άνιμους αντίστοιχα. Κατανοεί αυτές τις μορφές ως λειτουργικά συμπλέγματα που συμπεριφέρονται με τρόπο αντισταθμιστικό, όσον αφορά την εξωτερική προσωπικότητα. Συμπεριφέρονται ως εσωτερικές προσωπικότητες και παρουσιάζουν χαρακτηριστικά πού λείπουν από την εκδηλωμένη, συνειδητή προσωπικότητα Στον άνδρα αυτά τα χαρακτηριστικά είναι θηλυκά και στη γυναίκα αρσενικά. Κανονικά και τα δύο είναι πάντα παρόντα μέχρι ενός σημείου, αλλά δε βρίσκουν θέση στις εξωστρεφείς λειτουργίες του ατόμου, επειδή παρενοχλούν την προσαρμογή τον προς τον εξωτερικό κόσμο, αλλοιώνοντας την εγκαθιδρυμένη ιδανική εικόνα του εαυτού του, την αποκαλούμενη persona.

Όμως, ο χαρακτήρας αυτών των μορφών δεν προσδιορίζεται μόνο από τα λανθάνοντα χαρακτηριστικά του φύλου που αντιπροσωπεύουν καθορίζεται από την εμπειρία που έχει αποκτήσει κάθε άτομο στη ζωή του ή τη ζωή της, με εκπρόσωπους του άλλου φύλου, καθώς και από τη συλλογική εικόνα της γυναίκας που υπάρχει στην ψυχή τον ατομικού άνδρα και τη συλλογική εικόνα τον άνδρα που υπάρχει στη γυναίκα. Αυτοί οι τρεις παράγοντες συνδυάζονται για να σχηματίσουν κάτι που δεν είναι ούτε αποκλειστικά εμπειρία, ούτε αποκλειστικά εικόνα. Ουσιαστικά είναι μία οντότητα που δε συντάσσεται οργανικά όσον αφορά τη δραστηριότητά της με τις άλλες ψυχικές λειτουργίες. Συμπεριφέρεται ως νόμος αυτός καθαυτός, που επεμβαίνει στη ζωή του ατόμου σαν ξένο στοιχείο. Άλλοτε αυτή η επέμβαση είναι βοηθητική, άλλοτε ενοχλητική, αν όχι καταστροφική. Μιλώντας για τον άνιμους και την άνιμα, ο αναλυτης ασχολείται όχι μόνο με μία αφηρημένη, αμετάβλητη ενότητα, αλλά και με μία πνευματική διεργασία, σημαντική στη διαδικασία της ανάλυσης.


''Απρόβλεπτες Ισορροπίες''-Απόσπασμα από το βιβλίο ''Να βλέπεις στον Έρωτα''- Χόρχε Μπουκάϊ


Πράγματι η ζωή είναι μια ευαίσθητη και απρόβλεπτη ισορροπία. Όχι μόνο πρέπει να αφεθείς να σε παρασύρει το κύμα, αλλά επίσης είναι βέβαιο πως δεν είναι όλα τα κύματα κατάλληλα για σέρφινγκ. Για να κάνεις σερφινγκ πρέπει να είσαι διατεθειμένος να αντιμετωπίσεις πράγματα που δεν μπορείς να προβλέψεις. Τα πάντα είναι ένα κράμα τέχνης και προπόνησης. Κανείς δε γεννιέται έμπειρος, και είναι απολύτως απαραίτητο να είσαι διαθετειμένος να βουλιάξεις μια και δυο φορές, ή να αντέξεις κάποιες πτώσεις που θα σου αφήσουν μελανιές αλλά και εμπειρίες, ώστε να αντιμετωπίσεις το επόμενο κύμα.

Είναι αλήθεια δεν αρκούν τα όνειρα, δεν αρκεί η φαντασία, δεν αρκούν οι ψευδαισθήσεις, δεν αρκεί η επιθυμία και τα σχέδια… Και ωστόσο, χωρίς όλα αυτά δεν υπάρχει δρόμος. Νομίζω πως όλες οι πράξεις μας έχουν συνοχή, ξεκινούν με ένα όνειρο, αυτό που κοινώς ονομάζουμε φαντασίωση και που εκφράζεται ως εξής:

Τι ωραία που θα ήταν …
Θα ήταν απίστευτο να…
Θα ήταν υπέροχο αν…

Αν γίνουμε κυρίαρχοι αυτής της φαντασίωσης και την προβάρουμε σαν να ήταν ρούχο, η φαντασίωση μετατρέπεται σε ψευδαίσθηση:

Πόσο θα μου άρεσε …
Θα τρελαινόμουν να…
Θα ήταν τέλεια αν μια μέρα μπορούσα…

Αν αφήσω αυτή την ψευδαίσθηση να φωλιάσει μέσα μου και να γιγαντωθεί, μια μέρα η ψευδαίσθηση θα γίνει επιθυμία

Θα ήθελα να…
Αυτό που περισσότερο θέλω…
Πραγματικά θέλω…

Σε αυτό το σημείο ίσως να είμαι ικανός να φανταστώ τον εαυτό μου να ολοκληρώνει αυτή την επιθυμία κάνοντάς την πραγματικότητα. Εκείνη τη στιγμή η επιθυμία μετατρέπεται σε σχέδιο.

Θα το κάνω…
Κάποια στιγμή…
Σύντομα εγώ…

Από εδώ και πέρα το μόνο που μένει είναι να καταστρώσω το σχέδιο , την τακτική ή την στρατηγική που θα μου επιτρέψει να γίνω ένας φανταστικός μάγος που θα υλοποιήσει την πραγμάτωση ενός ονείρου μου. Πρόσεξε: μέχρι στιγμής δεν έχω κουνήσει ούτε το δακτυλάκι μου. Όλες οι πράξεις είναι εσωτερικές και ωστόσο, πόσα πράγματα έχουν συμβεί μέσα μου από τότε που απλά φαντασίωνα. Θα μου πεις πως αυτό δεν είναι αρκετό. Πράγματι, πολλές φορές δεν είναι αρκετό. Χρειάζεται να φέρουμε εις πέρας τα σχέδια και να διορθώσουμε τα λάθη. Χρειάζεται να φορέσουμε μαγιό, να πάρουμε τη σανίδα των σχεδίων μας, να ριχτούμε στη ζωή και να περιμένουμε με προσήλωση το κύμα της πραγματικότητας για να ανέβουμε πάνω του και να σερφάρουμε μέχρι τη μαγική παραλία της ικανοποίησης…

Παρασκευή, 16 Δεκεμβρίου 2011


Η Καθημερινή μας Ύπνωση

Η καθημερινή ύπνωση. Από τον Γιώργο Πιπερόπουλο (αναλύοντας ιδέες του Γκουρτζιέφ)

Ένα, από τα κεντρικά θέματα του Γκουρτζίεφ είναι ότι "ο άνθρωπος κοιμάται". Με δικά μου λόγια θα έλεγα ότι η συνηθισμένη κατάσταση της συνειδητότητας του ανθρώπου, η "συμβατική συνειδητότητα", μοιάζει με "ύπνωση» που, υποτιμητικά, υποδηλώνει μια απώλεια ζωτικότητας και μια έλλειψη πρωτοβουλίας σε συνδυασμό με μια έντονα μηχανιστική σκέψη. Το επίθετο "συμβατική" σημαίνει ότι αυτή η ιδιαίτερη μορφή ύπνωσης προκαλείται από το είδος του πολιτισμού στον οποίο έχουμε ανατραφεί. Πρόκειται για μια κοινά αποδεκτή σύμβαση -άλλοτε ρητή και άλλοτε όχι - που αφορά όχι μόνον ό,τι είναι σημαντικό από κοινωνική άποψη, αλλά ακόμη και την ίδια τη φύση της πραγματικότητας.

Ο ισχυρισμός του Γκουρτζίεφ ότι "ο άνθρωπος ζει κοιμισμένος" είναι βαθύτατα προκλητικός. Αποσκοπεί να προκαλέσει μια αντίδραση. Αλλά, αν τον αποδεχτούμε, η αντίδραση μας μπορεί να οδηγήσει στην αυτοπαρατήρηση, στην "αυτενθύμηση" και έτσι στη δυνατότητα μιας δράσης περισσότερο αποτελεσματικής, περισσότερο αφυπνισμένης.

Το να παρατηρούμε τον ύπνο μας -ή την "καθημερινή ύπνωση"- σημαίνει να παρατηρούμε τη μηχανικότητά μας και τα όνειρα που βλέπουμε ξύπνιοι. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να εξακριβώσουμε σε ποιο βαθμό είμαστε συναισθηματικά προσκολλημένοι στις ονειροπολήσεις μας και στην εξαρτημένη ανατροφή μας. Αν σε μεγάλο βαθμό η συμπεριφορά μας μοιάζει "φυσιολογική", αυτό οφείλεται στο ότι οι συνθήκες είναι κοινά αποδεκτές. Αλλά ο Γκουρτζίεφ και μερικοί σύγχρονοι ψυχολόγοι συμφωνούν με την άποψη ότι αυτή η φαινομενικά φυσιολογική συμπεριφορά δεν αποτελεί παρά μόνο την έκφραση της "καθημερινής ύπνωσης" και αυτό γίνεται συχνά φανερό στις νευρώσεις.

Στη δική του γλώσσα, ο Γκουρτζίεφ συχνά έλεγε ότι συμπεριφερόμαστε σαν μηχανές. Κυριαρχούμενοι από αυτοματοποιημένες μηχανικές συνήθειες, προσπερνούμε αυτό που αποκαλεί "τροφή των εντυπώσεων", την πιο λεπτή από όλες τις καθημερινές μας τροφές, που είναι εξίσου αναγκαία για την επιβίωση μας όσο και ο αέρας και το φαγητό. Μαθαίνοντας την τέχνη της ενθύμησης του εαυτού μας, δίνοντας προσοχή σε φαινομενικά συνηθισμένες καταστάσεις, αυξάνουμε την ποσότητα αυτής της λεπτής τροφής που είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη μας. Αυτό, δυστυχώς, απαιτεί μακρόχρονη εργασία και θα πρέπει προηγουμένως να μιλήσουμε για την "καθημερινή ύπνωση" και τις συνθήκες που την κάνουν δυνατή.

Υπάρχουν πολυάριθμες ανομοιογένειες και αντιφάσεις στη δομή της προσωπικότητας μας. Ένα τμήμα (υποπροσωπικότητα) του εαυτού μας, για παράδειγμα, είναι δυνατόν να επιθυμεί να έλκει συνεχώς την προσοχή των άλλων για να νιώθει ασφάλεια, ενώ ένα άλλο τμήμα νιώθει να απειλείται από την προσοχή και επιθυμεί να το αφήσουν ήσυχο. Κάποιο τμήμα μπορεί να επιθυμεί να εργασθεί σκληρά και να κατακτήσει τη διασημότητα, ενώ ένα άλλο τμήμα δεν αγαπά τη δουλειά και κοιμάται μέχρι αργά. Η ζωή μας δίνει επίσης και απογοητεύσεις, όπως όταν θέλουμε κάτι αλλά δεν μπορούμε να το έχουμε. Τα συνακόλουθα αισθήματα διάψευσης μπορεί να προκαλέσουν μεγάλη οδύνη, ιδιαίτερα αν συνδέονται με διάφορες πλευρές της προσωπικότητας μας. Υπάρχουν ρεαλιστικοί τρόποι για να αντιμετωπίσουμε τις αντιφάσεις και την οδύνη, καθώς και μη ρεαλιστικοί τρόποι. Θα συγκεντρώσουμε την προσοχή μας στους δεύτερους.

Εάν αποκτήσουμε επίγνωση έστω και μιας μόνο σημαντικής αντίφασης στον εαυτό μας, μπορεί να υποφέρουμε πολύ. Τι θα γινόταν αν συνειδητοποιούσαμε πολλές ή όλες τις αντιφάσεις; Ο Γκουρτζίεφ έγραψε ότι αν συνέβαινε σε κάποιο άτομο να αποκτήσει ξαφνικά συνείδηση όλων των αντιφατικών πλευρών του εαυτού του, είναι πιθανό ότι θα τρελαινόταν. Ευτυχώς, μια τέτοια αιφνίδια και απόλυτη αυτογνωσία είναι απίθανο να συμβεί.

Όταν διαχωρίζουμε τμήματα του εαυτού μας, ορισμένοι δραστικοί μηχανισμοί τα διατηρούν στις θέσεις τους. Ο Γκουρτζίεφ αποκάλεσε αυτούς τους μηχανισμούς προφυλακτήρες (buffers)

Το μηχανικό ανάλογο των ψυχολογικών προφυλακτήρων είναι οι προφυλακτήρες των σιδηροδρομικών βαγονιών. Όταν τα βαγόνια συνδέονται σε ένα συρμό, το ένα πέφτει στο άλλο με ταχύτητα αρκετών μιλίων την ώρα, προκειμένου να κλειδωθούν μεταξύ τους οι ζεύξεις. Φαντασθείτε τι λογής θα ήταν η κρούση χωρίς προστατευτικό εξάρτημα, και πόσο έντονο το τράνταγμα για τους επιβάτες, καθώς αυτά τα ογκώδη ατσάλινα βαγόνια θα συγκρούονταν μεταξύ τους! Ο προφυλακτικός μηχανισμός απορροφά τις κρούσεις, όπως και οι προφυλακτήρες των αυτοκινήτων. Απορροφά ένα μεγάλο μέρος από την αιφνίδια ενέργεια του αρχικού τραντάγματος και στη συνέχεια την απελευθερώνει πολύ πιο αργά, με πολύ λιγότερο αντιληπτό τρόπο. Οι ψυχολογικοί προφυλακτικοί μηχανισμοί εξομαλύνουν το αιφνίδιο σοκ που προκύπτει όταν μεταβαίνουμε από μια υποπροσωπικότητα σε μια άλλη, εξασθενίζοντας το αρκετά, έτσι ώστε να μην υπάρχει πιθανότητα να αποκτήσουμε επίγνωση αυτής της μεταβολής.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΑΜΥΝΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ


Ο Γκουρτζίεφ δεν περιέγραφε πολύ συγκεκριμένα τη φύση των προφυλακτήρων. Ισως δεν το θεώρησε αναγκαίο. Αν αποκτούσαμε μεγάλη ικανότητα αυτοπαρατήρησης, θα εξουδετερώναμε τους προφυλακτήρες κι έτσι ποιος ο λόγος να χάνει κανείς το χρόνο του για να τους μελετήσει; Ίσως ένιωθε πως είναι απαραίτητο να ανακαλύψουμε μόνοι μας τις δικές μας ιδιαίτερες άμυνες, προκειμένου αυτή η ανακάλυψη να έχει τη μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα.

Από την άλλη, η σύγχρονη ψυχολογία και ψυχιατρική έχουν αποκτήσει πάρα πολλές γνώσεις για τα ιδιαίτερα είδη των προφυλακτικών μηχανισμών, αν και δεν διαθέτουν την έννοια της αφύπνισης. Ο γενικός ψυχολογικός όρος για τους μηχανισμούς αυτούς είναι αμυντικοί μηχανισμοί. Πιστεύω ότι οι γνώσεις αυτές εμπλουτίζουν σε μεγάλο βαθμό την γκουρτζιεφική έννοια για τους προφυλακτικούς μηχανισμούς. Η κατανόηση αυτών των αμυντικών μηχανισμών είναι πολύ σημαντική, αν θέλουμε να τους υπερβούμε.

Η ψυχαναλυτική θεωρία, που έχει μελετήσει πολύ αναλυτικά τους αμυντικούς μηχανισμούς, θεωρεί ότι τους χρησιμοποιούμε όταν έχουμε μια ενστικτική παρόρμηση, που η έκφραση της είναι κοινωνικά απαγορευμένη (όπως, για παράδειγμα, αχαλίνωτη σεξουαλικότητα ή απληστία). Οι αμυντικοί μηχανισμοί μας προφυλάσσουν επίσης από το να αποκτήσουμε επίγνωση των αντιφάσεων, των απογοητεύσεων και των απειλών που αντιμετωπίζουμε στη ζωή. Ενώ εκδηλώνονται με πιο εμφανή τρόπο στα άτομα που χαρακτηρίζονται νευρωτικά ή ψυχωτικά, ωστόσο οι αμυντικοί μηχανισμοί χρησιμοποιούνται, επίσης, εκτεταμένα και ασυναίσθητα και από τους φυσιολογικούς ανθρώπους. Δεν θα μπορούσαμε να διατηρήσουμε την συμβατική μας κατάσταση ύπνωσης χωρίς την προστατευτική τους δράση.

Μερικοί άνθρωποι συμβαίνει να χρησιμοποιούν έναν από αυτούς τους μηχανισμούς για όλες σχεδόν τις αμυντικές τους ανάγκες. Δηλαδή, παρουσιάζουν μια κύρια μορφή άμυνας, η οποία έχει σχέση με το κύριο χαρακτηριστικό του Γκουρτζίεφ. Αυτό το τελευταίο παίζει κεντρικό ρόλο στη δομή της ψεύτικης προσωπικό τητας τους. Τελικά, όλοι μας χρησιμοποιούμε πολλούς από αυτούς τους τρόπους άμυνας, ανάλογα με την περίσταση. Θα τους εξετάσουμε κυρίως σε συσχέτιση με το στόχο της αφύπνισης.

Χρειάζεται μία ακόμη γενική παρατήρηση σχετικά με τους αμυντικούς μηχανισμούς προτού τους εξετάσουμε έναν προς έναν, δηλαδή ότι είναι γενικά δυναμικοί και όχι στατικοί. Αυτό δεν σημαίνει απλά ότι έχουμε ορισμένες έξεις που παραμορφώνουν την αντίληψη, το συναίσθημα, τη σκέψη και τη δράση μας, καθώς και ότι αυτές οι έξεις έχουν συναισθηματικές βάσεις. Υπάρχει κι ένα είδος νοημοσύνης και σκοπιμότητας σε αυτούς τους αμυντικούς μηχανισμούς που έχουν στόχο να προστατεύουν ένα άτομο από την οδύνη. Οι αμυντικοί μηχανισμοί ανάγουν συνήθως την αρχή τους σε μια πράξη που ήταν αποτελεσματική, τουλάχιστον εν μέρει, στο να μειώνει την οδύνη ενός ατόμου, ιδιαίτερα κατά την παιδική ηλικία, όταν διαμορφώνονταν οι περισσότερες άμυνες. Έτσι, σε κάποιο επίπεδο συνειδητότητας, όλοι μας έχουμε ήδη καταθέσει κάποια ψυχική ενέργεια για να προστατεύσουμε τους αμυντικούς μας μηχανισμούς και είναι δυνατό να το κάνουμε χωρίς επίγνωση.

Αν και η σύγχρονη ψυχολογία έχει πολλά να προσφέρει στην ψυχολογική και την πνευματική ανάπτυξη, υπάρχει στη σύγχρονη ψυχολογική γνώση των αμυντικών μηχανισμών ένα σημαντικό μειονέκτημα που πρέπει να επισημανθεί. Το ανθρώπινο μοντέλο στο οποίο βασίζονται είναι αρκετά αρνητικό. Ο άνθρωπος θεωρείται απλά ένα ζώο που φροντίζει με ενστικτώδη τρόπο και αποκλειστικά για τη δική του επιβίωση και ηδονή, απολαμβάνοντας το να πληγώνει και να κυριαρχεί πάνω στους άλλους. Η καταστολή, επομένως, θεωρείται απαραίτητη, προκειμένου να ελεγχθεί αυτή η ζωώδης φύση. Δεν είναι δυνατό να μας επιτρέπεται να αρπάζουμε ο,τιδήποτε χρειαζόμαστε όποτε το θέλουμε ή να σκοτώνουμε οποιονδήποτε μπαίνει εμπόδιο στο δρόμο μας. Οι περιορισμοί, η συμμόρφωση και οι αυτοματισμοί κατά τη διαδικασία εκπολιτισμού, καθώς και ο ετεροκαθορισμός ενός υπερεγώ για να αναστέλλει την κατώτερη φύση μας, φαίνονται απολύτως απαραίτητα. Επομένως, μερικές μορφές αμυντικών μηχανισμών θεωρούνται συνήθως απαραίτητες για την αναστολή της ζωώδους φύσης μας. Αντιμετωπίζονται σαν νευρωτικές μόνο όταν είναι εξαιρετικά δραστικές, με αποτέλεσμα να αφαιρούν πε ρισσότερη ευτυχία από όσο είναι πραγματικά αναγκαίο για να προσαρμοστούμε στην πολιτισμένη ζωή. Είναι πολύ καλό κι απαραίτητο για έναν άνθρωπο να καταλαμβάνεται από ενοχές και άγχος, όταν σκέφτεται να ληστέψει μια τράπεζα ή να βιάσει ένα παιδί, αλλά αν καταλαμβάνεται από άγχος στη σκέψη ότι θα μπει σε ένα ασανσέρ ή ότι θα μιλήσει σε άγνωστα πρόσωπα σε μια συγκέντρωση αυτό θεωρείται στοιχείο νεύρωσης.

Υπάρχουν σήμερα, όπως υπήρχαν πάντοτε, σημαντικά κινήματα στα πλαίσια της ψυχολογίας (του Γιουνγκ, η ανθρωπιστική, η διαπροσωπική ψυχολογία, για να αναφέρω μόνο τρία από αυτά) που βλέπουν μια θετική ή ακόμη και μια πνευματική πλευρά στη θεμελιώδη ανθρώπινη φύση μας. Αλλά η αρνητική θεώρηση του ανθρώπου είναι συνυφασμένη με ολόκληρη την ψυχολογία και τον πολιτισμό μας γενικότερα.

Για να εξισορροπήσω κάπως αυτήν τη θεώρηση, θα προσπαθήσω εδώ να καταδείξω τον τρόπο με τον οποίο οι ποικίλοι αμυντικοί μηχανισμοί μπορούν να παρεμποδίσουν την ανάπτυξη και την εκδήλωση των βαθύτερων και θετικότερων πλευρών της φύσης μας.

Το ψέμα (lying):

Όλοι οι προφυλακτήρες και οι αμυντικοί μηχανισμοί αποτελούν μορφές ψέματος. Παρουσιάζουν διαστρεβλωτικά την αλήθεια τόσο στους εαυτούς μας όσο και στους άλλους. Ο Γκουρτζίεφ έδινε μεγάλη σημασία στο να καταλάβουμε τι είναι το να λες ψέματα. Αν και οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν λένε ποτέ ψέματα ή μόνο σπάνια, ο Γκουρτζίεφ επέμενε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι ψεύδονται τον περισσότερο καιρό. Το γεγονός ότι δεν γνωρίζουν ότι ψεύδονται, κάνει την κατάσταση τους πολύ χειρότερη.

Το να λες ψέματα μπορεί να είναι αποτελεσματική άμυνα ενάντια στην πίεση των άλλων. Το άτομο που ορκίζεται ότι δεν έκανε τούτο ή εκείνο, μπορεί να αποφύγει την τιμωρία που προέρχεται από εξωτερικές πηγές. Η επιτυχία του να κάνουμε το ψέμα πιστευτό, εξαρτάται από την ευαισθησία των άλλων απέναντι στο ψέμα, καθώς και από τις ενδείξεις που υπάρχουν και είναι δυνατό να ενισχύουν η να ακυρώνουν το ψέμα. Μερικές φορές μπορεί να παίζει ρόλο και η ικανότητα αυτού που ψεύδεται να ταυτίζεται με το ψέμα καθώς το λέει, έτσι που να του φαίνεται σαν αλήθεια τη στιγμή που το προφέρει, δίνοντας μια εντύπωση πεποίθησης που μπορεί να ξεγελά τους ακροατές του.

Αν προσπαθήσετε να πείτε ψέματα ενώ νιώθετε ενοχή και άγχος γι’ αυτό, τις περισσότερες φορές θα παρουσιάσετε κάποια σημάδια βαρυθυμίας που προειδοποιούν τους ακροατές σας για το ψέμα σας. Εφόσον η κοινωνική συνοχή και σταθερότητα πηγάζουν σε μεγάλο βαθμό από ανθρώπους που δεν ψεύδονται για ζητήματα που θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά, ένα μεγάλο μέρος από τη διαδικασία εκπολιτισμού μας έχει αφιερωθεί στην οικοδόμηση ενός ισχυρού υπερεγώ που τιμωρεί με ενοχή το άτομο που ψεύδεται.

Μερικές φορές λέμε ψέματα για να αποφύγουμε τη βαθύτερη και ανώτερη φύση μας. Είναι δυνατό να λέμε στους εαυτούς μας και στους άλλους ότι “Όλοι κάνουν έτσι, δεν τρέχει τίποτε", ενώ κάτι μέσα μας γνωρίζει πάρα πολύ καλά ότι δεν βρισκόμαστε στο επίπεδο του ανώτερου εαυτού μας. Αυτό το είδος ψέματος μπορεί, βέβαια, να χρησιμοποιείται για να αποφύγουμε κάποια εντολή του υπερεγώ, αλλά είμαι βέβαιος, όπως τόνιζε επίμονα και ο Γκουρτζίεφ, ότι υπάρχει κάποιο είδος έμφυτης ανώτερης πλευράς του εαυτού μας που γνωρίζει μια βαθύτερη ηθικότητα κι εμείς προσπαθούμε να αποφύγουμε να ζήσουμε στο επίπεδο της.

Ο Γκουρτζίεφ δεν νοιαζόταν ιδιαίτερα για την ηθική του καθημερινού ψέματος, γιατί δεν αγνοούσε ούτε την πολιτισμική σχετικότητα των αξιών ούτε τη διαδεδομένη υποκρισία των περισσότερων πεποιθήσεων μας σχετικά με την ηθική.

Για μερικούς ανθρώπους μπορεί να αποδειχθεί πολύ χρήσιμη, κι ακόμη πολύ δύσκολη, μια χρονικά περιορισμένη άσκηση σκόπιμου και συνειδητού ψέματος με ταυτόχρονη αυτοπαρατήρηση. Σε αρκετές περιπτώσεις ανέθεσα σε μέλη μιας εκπαιδευόμενης ομάδας μια "απλή" άσκηση, να λένε πέντε μικρά αθώα ψέματα κάθε μέρα για τις επόμενες δύο εβδομάδες. Διευκρίνισα ότι τα ψέματα δεν θα έπρεπε να είναι επιζήμια, ούτε να έχουν πραγματικές συνέπειες για τους ίδιους ή για τους ανθρώπους στους οποίους θα λέγονται. Κι ωστόσο οι φοιτητές ένιωθαν μεγάλη δυσκολία και ένταση κατά την εκτέλεση αυτής της άσκησης ή αντιστέκονταν, ξεχνώντας διαρκώς να την εφαρμόσουν.

Το πραγματικό πρόβλημα είναι το ασυνείδητο, συνηθισμένο μας, αυτόματο ψέμα. Οι άνθρωποι που βρίσκονται στη συμβατική ύπνωση μοιάζουν με μηχανές - πρέπει να κάνουν αυτό που διαπαιδαγωγήθηκαν να κάνουν. Οι μηχανές δεν είναι καλές ή κακές. Όταν ένα άτομο έχει αναπτύξει μια γνήσια ικανότητα να επιλέγει αν θα πει ψέματα ή όχι, τότε και μόνο αποκτούν νόημα τα ζητήματα ηθικής. Πριν από αυτό το στάδιο, τα ζητήματα ηθικής αποτελούν μια παρέκκλιση από το πραγματικό πρόβλημα που είναι η απουσία γνήσιας συνειδητότητας και θέλησης.

Καταστολή (Suppression):

Η καταστολή είναι ένας συνειδητός μηχανισμός άμυνας. Στην καταστολή έχεις επίγνωση μιας μη αποδεκτής επιθυμίας ή ορμής, αλλά εμποδίζεις σκόπιμα την εκδήλωση της. Η μη αποδοχή είναι δυνατό να οφείλεται είτε σε απαγορεύσεις του υπερεγώ είτε σε κοινωνικές συμβάσεις.

Αν έχετε ανατραφεί κατά τρόπο που να πιστεύετε ότι το ξύσιμο μπροστά σε άλλους είναι κάτι κακό, μπορεί και πάλι να ξύνεστε όταν είστε μόνος. Αν, ατυχώς, είχατε ανατραφεί έτσι που να πιστεύετε ότι το ξύσιμο καθεαυτό είναι κακό, δεν μπορείτε ποτέ να ξυθείτε, τουλάχιστον χωρίς να νιώθετε ενοχή γι' αυτό. Στην περίπτωση αυτή η καταστολή χρησιμοποιείται για να αποφύγετε μια τιμωρία από το υπερεγώ σας.

Η καταστολή χρησιμοποιείται συχνά για να καταπνίξουμε τον καλύτερο εαυτό μας. "Πρέπει να προστατέψω αυτό το παιδί που το πειράζουν τόσο σκληρά. Αλλά αν το κάνω αυτό, η συμμορία θα στραφεί μετά εναντίον μου. Θα πουν πως είμαι κι εγώ ένα χαζό παιδαρέλι κι εγώ θέλω να πιστεύουν ότι είμαι τόσο μεγάλος όσο κι αυτοί. Δεν πρόκειται, λοιπόν, να πω τίποτε".

Η καταστολή είναι συχνά μια υγιής αντίδραση, τουλάχιστον επιφανειακά, επειδή γνωρίζει κανείς τι κάνει. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, ενδέχεται να μην κατανοεί πραγματικά τους λόγους για τους οποίους πιστεύει ότι θα πρέπει να καταστείλει μια επιθυμία ή ένα συναίσθημα. Μπορεί να τους έχει εγκολπωθεί από την εξαρτημένη ανατροφή στα πλαίσια της καθημερινής ύπνωσης, έτσι που η καταστολή να αποτελεί εκδήλωση κάποιας άλλης παθολογικής κατάστασης.

Αντιδραστικός σχηματισμός (Reaction Formation):

Ο αντιδραστικός σχηματισμός αποτελεί μια ισχυρότερη εκδήλωση της καθημερινής ύπνωσης, επειδή περιλαμβάνει αποκλεισμούς και διαστρεβλώσεις της συνηθισμένης συνειδησιακής μας κατάστασης, ενώ παράλληλα αποτρέπει την αφύπνιση μας και την ανάπτυξη μιας ανώτερης συνείδησης.

Ο αντιδραστικός σχηματισμός είναι ένας μηχανισμός για να αρνηθούμε μια επιθυμία ή ένα συναίσθημα που δεν είναι αποδεκτά. Η αντίδραση αναπτύσσεται σχεδόν στιγμιαία, χωρίς αίσθηση προσπάθειας. Ας υποθέσουμε ότι σαν παιδί είχατε βαθιά θρησκευτικότητα, αλλά οι προσδοκίες σας δεν εκπληρώθηκαν. Μπορεί, για παράδειγμα, να πέθανε ένας αγαπημένος φίλος σας παρά τις θερμές προσευχές σας. Πικρά απογοητευμένος μεταστρέφεστε και απορρίπτετε όλα τα θρησκευτικά σας πιστεύω. Ετσι, στην ενήλικη ζωή σας, όταν αναφέρεται κάτι με θρη σκευτικό περιεχόμενο, αυτοματικά (και με έντονη συγκίνηση) το γελοιοποιείτε. Αυτό ακριβώς είναι ο σχηματισμός από αντίδραση.

Ο σχηματισμός από αντίδραση είναι ένας μηχανισμός του τύπου "όσα δεν φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια". Δεν μπορείτε να αποκτήσετε κάτι κι έτσι αρχίζετε να βλέπετε τις αρνητικές πλευρές του: "Έτσι κι αλλιώς δεν ήθελα πραγματικά αυτό το φτηνιάρικο πράγμα!”. Κάθε φορά που είστε ανεδαφικά καταδικαστικός ή υπερενθουσιώδης για κάτι, είναι χρήσιμο να αναρωτιέστε μήπως πρόκειται για μια άμυνα με αντιδραστικό σχηματισμό, προκειμένου να κρύψετε κάποιο άλλο συναίσθημα.

Αποκτώντας μεγαλύτερη εμπειρία στην αυτοπαρατήρηση και ιδιαίτερα στο να αντιλαμβάνεστε τις πιο λεπτές και αθόρυβες πλευρές των συναισθημάτων σας, καθώς και των αιφνίδιων, στιγμιαίων συγκινήσεων, θα μπορείτε ίσως να παρατηρήσετε τα συναισθήματα που κρύβονται πίσω από τον αντιδραστικό σχηματισμό και να τα διερευνήσετε βαθύτερα. Αυτός ο αμυντικός μηχανισμός μπορεί να διερευνηθεί επίσης αν αναρωτιέστε συστηματικά μήπως έχετε κάποια - οποιαδήποτε - συναισθήματα που αντιφάσκουν ή που περιορίζονται από ορισμένες ισχυρές πεποιθήσεις σας.
Απώθηση (Repression):

Η απώθηση είναι ο πλήρης αποκλεισμός ενός μη αποδεκτού συναισθήματος ή μιας επιθυμίας από τη σφαίρα της επίγνωσης μας. Είναι ένας διχασμός του νου μας σε ένα συνειδητό τμήμα, χωρίς επίγνωση του μη αποδεκτού, και σε ένα ασυνείδητο τμήμα, όπου μπορεί να αναπτυχθεί μια ισχυρή αντίδραση. Το μη αποδεκτό κατακρατείται βίαια έξω από την επίγνωση του ατόμου, χωρίς αυτό να συνειδητοποιεί ότι υφίσταται οποιουδήποτε είδους α πώθηση. Μοιάζει σαν να υπήρχαν στη μνήμη μας αποθηκευμένα υλικά με ειδικές ενδείξεις: "Προσοχή! Θα είναι τόσο καταστροφικό να γνωρίσεις ή να νιώσεις αυτό το υλικό, ώστε θα πρέπει πάντοτε να μείνει έξω από τη συνείδηση !"

Κάποιο μέρος από το υλικό που σήμερα μένει απωθημένο, ήταν αρχικά συνειδητό. Η απώθηση χρησίμευε για να απομακρύνει το συνειδητό πόνο. Είναι επίσης πιθανό η απώθηση να λειτουργεί σχεδόν ακαριαία σε φρέσκο υλικό που μόλις έχει υποπέσει στην αντίληψη, απωθώντας το άμεσα, χωρίς να αφήνει ούτε ίχνος της ανάμνησης του στη συνείδηση, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της αντιληπτικής άμυνας.

Με μια πρώτη ματιά, η έννοια της απώθησης μπορεί να φανεί εγγενώς αντιφατική. Πώς μπορούμε να γνωρίζουμε πραγματικά ότι κάποιος αισθάνεται ή επιθυμεί κάτι, όταν επιμένει πως δεν έχει απολύτως καμιά συνειδητή εμπειρία ότι το αισθάνεται ή ότι το επιθυμεί;

Ας υποθέσουμε ότι ένας ασθενής αρχίζει θεραπεία. Στις αρχικές συνεντεύξεις ο θεραπευτής θα θέλει να σχηματίσει μια ιδέα όσον αφορά τα συναισθήματα του ασθενή σχετικά με διάφορα θέματα που είναι πιθανώς σημαντικά. Ο θεραπευτής ρωτά: "Πώς τα πάτε με τη μητέρα σας;" Ο ασθενής απαντά: "Πολύ καλά, την αγαπώ πάρα πολύ", αλλά ο θεραπευτής σημειώνει ότι η όψη του γίνεται ωχρή καθώς προφέρει αυτά τα λόγια, ότι οι γροθιές του σφίγγονται και ότι το σώμα του παίρνει άκαμπτη στάση.

Οι περαιτέρω ερωτήσεις είναι δυνατό να δείξουν ότι ο ασθενής δεν έχει επίγνωση του θυμού του, της ισχυρής συναισθηματικής ποιότητας της μη προφορικής συμπεριφοράς του και ότι, όσον αφορά τουλάχιστον το συνειδητό επίπεδο, ο ίδιος πιστεύει πως τα συναισθήματα του προς τη μητέρα του είναι απολύτως θετικά. Συμπεραίνουμε λοιπόν πως πρόκειται για απώθηση. Τα αρνητικά συναισθήματα απέναντι στη μητέρα του είναι τόσο ισχυρά και σε τέτοιο βαθμό μη αποδεκτά, ώστε έχουν αποκλεισθεί τελείως από τη σφαίρα της συνειδητής του επίγνωσης.

Μέσα στη διαδικασία του εκπολιτισμού μας, εισάγεται η απώθηση της ζωτικότητας μας, της ίδιας μας της ουσίας, και σε πολλούς ανθρώπους σήμερα είναι ισχυρότατα εμπεδωμένη. Όταν κάποτε ήσασταν ένα ζωηρό παιδί, σας ήταν αδύνατο να προσπεράσετε στο πεζοδρόμιο ένα σκύλο με γουστόζικη φατσούλα, χωρίς να σταματήσετε για να τον δείτε και να τον χαζέψετε. Σαν ενήλικας είναι πιθανό πως ούτε καν νιώθετε τη διάθεση να ρίξετε μια ματιά. Είσαστε τόσο σπουδαίος, σας περιμένουν οι δουλειές σας! Η ευρύτατα διαδεδομένη απώθηση του μεγαλύτερου μέρους της αυθόρμητης περιέργειας μας, έτσι που να μας επιτρέπεται να είμαστε περίεργοι μόνο για πράγματα που ο πολιτισμός μας καθορίζει σαν σημαντικά, είναι μια από τις φοβερότερες συνέπειες της διαδικασίας του εκπολιτισμού μας.

Μπορεί να σας είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ξαναθυμηθείτε πληροφορίες και συναισθήματα για το απωθημένο υλικό, ακόμη και στην περίπτωση που ασκείτε μια συστηματική αυτοπαρατήρηση. Εξ ορισμού, υπάρχει ένας ισχυρός αλλά κρυμμένος λόγος που το υλικό αυτό αποκλείεται από τη συνείδηση, και η επιθυμία να γνωρίσετε τον εαυτό σας με την αυτοπαρατήρηση μπορεί να μην αρκεί για να υπερνικηθεί αυτός ο αποκλεισμός. Μπορεί να γίνετε ευαίσθητοι στις "παράδοξες" κατά καιρούς αντιδράσεις, τις έμμεσες συνέπειες της απώθησης, όπως ο θυμωμένος τόνος της φωνής του ασθενή μας που βρίσκεται σε τόση αντίθεση με τη διαβεβαίωση του ότι αγαπούσε τη μητέρα του. Αλλά μπορεί επίσης να χρειάζεται μια παρέμβαση από έξω, από έναν έμπειρο θεραπευτή ή δάσκαλο, για να σας βοηθήσει να αποκαλύψετε το απωθημένο υλικό.

Ταύτιση και Υποεαυτοί (Identification and Subselves):

Η ταύτιση είναι μια διάχυτη και ζωτικής σημασίας πλευρά της ψυχολογικής λειτουργίας μας, όπως τόνιζε ο Γκουρτζίεφ μιλώντας τόσο συχνά για τα πολλά "εγώ" μας.

Το να αποδέχομαι ή όχι τα συναισθήματα και τις επιθυμίες μου αποτελεί ένα πολύ πιο σημαντικό ζήτημα από το να αποδέχομαι ή όχι τα συναισθήματα ενός άλλου. Όταν αναδύεται μέσα μου ένα συναίσθημα ή μια επιθυμία που δεν είναι αποδεκτά, αν ταυτιστώ με κάποια άλλη πλευρά του εαυτού μου, με ένα άλλο "εγώ", έναν άλλο υποεαυτό που δεν έχει τέτοιας λογής συναισθήματα και επιθυμίες, τότε αποστασιοποιούμαι από το συναίσθημα αυτό και το απαρνιέμαι. Ήταν μια παροδική ιδιοτροπία, μια μικρή παρεκτροπή ίσως, αλλά δεν ήμουν εγώ, έτσι δεν χρειάζεται πλέον να το σκέφτομαι, ούτε να ασχοληθώ περισσότερο.

Με τον τρόπο αυτό, οι μεταβάσεις μεταξύ των διαφορετικών υποεαυτών μας μπορούν να αντιτάξουν μια αποτελεσματική άμυνα ενάντια στο να νιώσουμε σε βάθος ή να αντιμετωπίσουμε όσα δεν είναι αποδεκτά μέσα μας. Πράγματι, παραμένοντας σε μια αποδεκτή ομάδα υποεαυτών και προσπαθώντας να ταυτιζόμαστε πάντοτε μόνο με αυτούς, μειώνουμε ριζικά τις πιθανότητες να αναπτυχθούν απαράδεκτα συναισθήματα και επιθυμίες. Ας υποθέσουμε ότι έχω έναν υποεαυτό που απολαμβάνει να είναι σκληρός με τα ζώα, αλλά είτε το μεγάλο "Εγώ" (με την έννοια της ουσίας του βαθύτερου εαυτού μου) είτε οι συνηθισμένοι υποεαυτοί μου επαναστατούν εξαιτίας του σκληρού υποεαυτού και των συναισθημάτων του. Συγκεντρώνοντας την προσοχή μου στο να ταυτίζομαι πάντοτε με τους αποδεκτούς υποεαυτούς μου, μπορώ να χρησιμοποιήσω όλη την προσοχή και την ενέργεια μου, ώστε να είναι λιγότερο πιθανό να ενεργοποιηθεί ποτέ ο σκληρός υποεαυτός μου, ακόμη και όταν συντρέχουν οι "κατάλληλες" περιστάσεις.

Η ταύτιση είναι ένα ποιοτικό στοιχείο που δημιουργείται κατά τη διαδικασία προσομοίωσης του κόσμου, δηλαδή κατά την αυτοματοποιημένη συγκρότηση της συνειδητότητας. Το ποιοτικό στοιχείο "εγώ είμαι αυτό" πηγάζει αρχικά από άμεσες αισθητηριακές συσχετίσεις: ......
Ενδοπροβολή (Introjection)
H ενδοπροβολή, ή όπως θα μπορουσε να την αποκαλέσει ο Γκουρτζίεφ, το να νοιάζεσαι εσωτερικά, είναι μια προτόγονη μορφή ταύτισης...

Τμηματοποίηση (Compartmentalization)

Σε περιπτώσεις μόνωσης (isolation) ή ψυχικής αποσύνδεσης, οι μη αποδεκτές ή αντιφατικές επιθυμίες και τα συναισθήματα χάνουν την έντασή τους χάρη στο διχασμό του εαυτού μας σε ασύνδετα μεταξύ τους τμήματα. Τμηματοποίηση είναι ένα άλλο όνομα γι' αυτό το είδος της άμυνας. Εάν ένα συναίσθημα Α είναι απειλητικό ή μη αποδεκτό, επειδή πιστεύετε και νοιώθετε το συναίσθημα Β, τότε διατηρείτε τα συναισθήματα Α και Β σε χωριστά μεταξύ τους τμήματα του νου σας, ώστε να μην τα νιώθετε ταυτόχρονα' έτσι, δεν προκύπτει σύγκρουση. Εάν δεν καταναλώσετε νοητική ενέργεια για να τα συνδέσετε, τότε θα παραμείνουν αποσυνδεδεμένα.

Το αποτέλεσμα, όσον αφορά την ψυχική άμυνα, είναι παρόμοιο με το να χρησιμοποιούμε την ταύτιση, όπου οι αντιφατικές επιθυμίες ή τα αντικρουόμενα συναισθήματα μπορούν να διατηρούνται με ξεχωριστές ταυτότητες, σε χωριστούς υποεαυτούς, κι έτσι να μη συναντώνται μεταξύ τους. Η μόνωση, ωστόσο, δεν απαιτεί να καταβάλουμε ενέργεια για να προσθέσουμε το ισχυρό ποιοτικό στοιχείο του τύπου "εγώ είμαι αυτό!" στις μονωμένες επιθυμίες ή τα συναισθήματα, ή να οργανώσουμε και να τα συνδέσουμε σε υποεαυτούς.

Η μόνωση μπορεί να μας εμποδίσει να χρησιμοποιήσουμε για την ανάπτυξή μας ενορατικές αντιλήψεις και ζωτικής σημασίας βιώματα. Γνώρισα ανθρώπους που είχαν βαθιές πνευματικές εμπειρίες κι ωστόσο χρησιμοποίησαν τη μόνωση για να εξουδετερώσουν αυτό το θετικό σοκ, ώστε να μην αλλάξει τίποτε στη ζωή τους.

Μπορείτε να συμπεράνετε την ύπαρξη αμυντικών μηχανισμών τύπου μόνωσης, όταν παρατηρήσετε κάποιον (συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού σας), που διατηρεί δύο ισχυρές και αντιφατικές απόψεις, συνήθως σε διαφορετικές στιγμές ή σε διαφορετικά συμφραζόμενα, χωρίς να αισθάνεται ψυχική σύγκρουση ή άγχος γι' αυτήν την ασυνέπεια ή αντίφαση. Αν του υποδείξετε την ασυνέπεια, το εν λόγω άτομο μοιάζει να αποφεύγει επιδέξια να τη δει, περιφρουρώντας την κατάσταση μόνωσης.


Η αυτοπαρατήρηση μπορεί να προσφέρει γνώσεις σχετικά με τις μονωμένες πλευρές της νοητικής λειτουργίας, αλλά χωρίς μια εσκεμμένη προσπάθεια σύγκρισης και αντιπαραβολής των παρατηρήσεων, οι παρατηρήσεις αυτές καθαυτές μπορεί επίσης να αποθηκεύονται μέσω του μηχανισμού μόνωσης, ώστε να μην παρέχουν παρά μικρή μόνο ώθηση για την πρόκληση αλλαγής. Η επαφή με έναν θεραπευτή ή δάσκαλο, που θα μας φέρει αντιμέτωπους με τις αντιφατικές πλευρές του εαυτού μας που κρατούσαμε απομονωμένες, μπορεί να αποβεί πολύ χρήσιμη.
Προβολή (Projection)
Η προβολή είναι το αντίθετο της ταύτισης. Όταν αναδύεται ένα απαράδεκτο συναίσθημα ή επιθυμία, αντί να επιγράφεται "εγώ είμαι αυτό!", η διεργασία προσομοίωσης του κόσμου το χαρακτηρίζει σαν "εγώ δεν είμαι αυτό - είναι κάτι, που κάποιος άλλος αισθάνεται ή επιθυμεί". Εφόσον ο προβολικός μηχανισμός άμυνας εμφανίζεται συνήθως σε σχέση με μη αποδεκτά, "κακά" συναισθήματα και επιθυμίες, άλλοι άνθρωποι θεωρούνται κακοί. Ας υποθέσουμε ότι έχετε ανατραφεί να πιστεύετε ότι ο θυμός είναι ????? συναίσθημα και ότι οι καλοί άνθρωποι δεν θυμώνουν, αλλά δείχνουν πάντοτε κατανόηση και υπομονή. Όταν ήσασταν παιδί, όχι μόνο σας τιμωρούσαν όταν θυμώνατε, αλλά σε πολλές περιπτώσεις τα συναισθήματά σας ακυρώνονταν: "Δεν νιώθεις πραγματικά θυμωμένος. Δεν είναι ευγενικό. Είσαι απλά κουρασμένος". Μια τέτοια ακύρωση των συναισθημάτων ενός παιδιού είναι πολύ συχνό φαινόμενο. Ας πάρουμε τώρα την περίπτωση που βρίσκεστε σε ένα κατάστημα, όπου ο υπάλληλος που σας εξυπηρετεί είναι αργός και αναποτελεσματικός. Αναγκάζεται να ζητά συνεχώς πληροφορίες και σας φέρνει να δείτε λάθος προϊόντα. Στην πραγματικότητα, αυτός ο υπάλληλος δεν γνωρίζει ακόμη πολύ καλά τη δουλειά του, παρόλο που βάζει τα δυνατά του. Είστε όμως βιαστικός και οι καθυστερήσεις και τα λάθη του σας κάνουν να θυμώνετε. Αφού όμως για σας είναι απαράδεκτο να θυμώνετε, αρχίζετε να πιστεύετε πως ο υπάλληλος δεν πρέπει να συμπαθεί- είναι θυμωμένος μαζί σας και προσπαθεί σκόπιμα να σας στεναχωρήσει! Ο υπάλληλοςείναι κακός και θυμωμένος, ενώ εσείς είσαστε αθώος, καλός και εξαιρετικά υπομονετικός. Από τη στιγμή που έχει αναπτυχθεί αυτή η αρχική προβολή, θα επηρεάσει ακόμα περισσότερο την αντίληψη/προσομοίωση του κόσμου, ώστε να αντιλαμβάνεστε ακόμα πιο έντονα κάθε τι λανθασμένο που κάνει ο υπάλληλος. Πρόκειται για μια διαστρεβλωμένη αντίληψη που μοιάζει να επιβεβαιώνει την αρχική προβολή σας.

Η προβολή μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για να προβάλει την καλοσύνη που βρίσκεται μέσα σας πάνω στους άλλους, ώστε να μην απειλεί την κακή εικόνα που έχετε για τον εαυτό σας και τα οποιαδήποτε δευτερογενή οφέλη που απορρέουν από αυτήν. Ψάχνετε τη σωτηρία πάντοτε απ' έξω. "Κάποιος θα παρουσιαστεί και θα βάλει τα πράγματα στη θέση τους." "Τα πράγματα θα αλλάξουν προς το καλύτερο". Όταν προβάλετε τόσο πολύ τη δική σας καλοσύνη προς τα έξω, τότε διατρέχετε τον κίνδυνο να αντιμετωπίσετε την κακομεταχείριση των άλλων. Διαπίστωσα ότι η αυτοπαρατήρηση και η αυτοενθύμηση, σύμφωνα με τις οδηγίες του Γκουρτζίεφ, οδηγούν σε κάτι το παράδοξο από την άποψη αυτή. Βλέπετε πολύ καθαρά τα "σφάλματά" σας, και η αυτοεκτίμησή σας μειώνεται. Ταυτόχρονα, βλέπετε επίσης ότι σε μεγάλο βαθμό η σημασία που αποδίδατε στον εαυτό σας ήταν ούτως ή άλλως φανταστική και, αφού την απορρίψατε, αποκτάτε τώρα ένα γνήσιο εσωτερικό σθένος.

Μερικές φορές, είναι δυνατό να αντιληφθείτε τις προβολές διακρίνοντας τη βιωματική τους απόχρωση και αποκτώντας αρκετή οξυδέρκεια στην αυτοπαρατήρηση, ώστε να συλλαμβάνετε τη φευγαλέα στιγμή κατά την οποία, για παράδειγμα, εσείς νιώσατε θυμωμένος προτού αρχίσετε να αντιλαμβάνεστε κάποιον άλλον για θυμωμένο. Είναι χρήσιμο επίσης να ελέγχετε τις προβολές σας ρωτώντας άλλους ανθρώπους τι αισθάνονται πραγματικά. Το τελευταίο δεν είναι, φυσικά, πάντοτε αποτελεσματικό, επειδή οι άλλοι ενδέχεται να είναι ανέντιμοι, αλλά με ανθρώπους που μπορείτε πραγματικά να εμπιστεύεστε και που είναι επίσης αφοσιωμένοι στην ανάπτυξή τους, αυτό μπορεί να αποβεί πολύ χρήσιμο. Προφυλαχτείτε πάντως από την τάση να υποθέστε ότι όποιος δεν επιβεβαιώνει τη δική σας αντίληψη (προβολή) σχετικά με το πρόσωπό του ψεύδεται!
Εκλογίκευση (Rationalization)
Η εκλογίκευση είναι ένας μηχανισμός άμυνας που επιτρέπει την αντιμετώπιση καταστάσεων που απελευθερώνουν μη αποδεκτά συναισθήματα και επιθυμίες, ο οποίος, όμως, αποκρύβει και απομακρύνει από την αντίληψή σας το γεγονός ότι δεν μπορείτε να τα αποδεχθείτε, υποκαθιστώντας τα μη αποδεκτά κίνητρα με μια αληθοφανή και αποδεκτή λογική εξήγηση.

Ας υποθέσουμε ότι, όταν ήσασταν παιδί, σας βασάνιζαν κάποια συναισθήματα αναξιότητας και ότι μισούσατε το να νιώθετε έτσι. Ανακαλύψατε ότι δίνοντας συμβουλές σε άλλους που τους στεναχωρούσαν κάποια προβλήματα λησμονούσατε τα δικά σας συναισθήματα ανεπάρκειας και στην πραγματικότητα αυτό σας έκανε να νιώθετε σημαντικός και ικανός. Όταν, λοιπόν, συναντάτε κάποιον που φαίνεται να έχει προβλήματα, το γεγονός αυτό προκαλεί, διαμέσου της συναισθηματικής συμμετοχής, την εμφάνιση των δικών σας συναισθημάτων αναξιότητας, αλλά αυτά τα συναισθήματα αμέσως εκλογικεύονται καλυπτόμενα από μια αξιέπαινη επιθυμία να βοηθήσετε το άλλο άτομο. Τώρα, μπορείτε να το βοηθήσετε και να νιώσετε όμορφα πιστεύοντας πως ενεργείτε με τα καλύτερα δυνατά κίνητρα. Η εκλογίκευση των αιτίων για τα οποία θέλετε να δίνετε συμβουλές σε άλλους, σας αποτρέπει από το να αντιμετωπίσετε τα δικά σας βαθύτερα και μη αποδεκτά συναισθήματα αναξιότητας. Στην πραγματικότητα, έχουμε μια εγγενή ουσιαστική επιθυμία να βοηθάμε τους άλλους, και επομένως η εκλογίκευση αυτή περιέχει αρκετή αλήθεια. Όσο περισσότερη αλήθεια έχει αναμιχθεί με αυτόν τον μηχανισμό άμυνας, τόσο καλύτερα μπορεί να λειτουργήσει η εκλογίκευση. Ωστόσο, μεγάλο μέρος από ό,τι περνιέται για λογική σκέψη είναι στην πραγματικότητα εκλογίκευση.

Ας υποθέσουμε ότι αποκτήσατε κάποια επίγνωση για το γεγονός ότι βοηθάτε ψυχαναγκαστικά τους άλλους που υποφέρουν, για να καλύψετε τα δικά σας συναισθήματα αναξιότητας. "Καλά λοιπόν", λέτε, "τέρμα πια οι συμβουλές! Έχω τα δικά μου ψυχολογικά προβλήματα κι έτσι δεν μπορώ να δίνω ικανοποιητικές συμβουλές!" Ίσως. Αλλά κι αυτό επίσης μπορεί να αποτελεί έναν εκλογικευμένο μηχανισμό άμυνας ενάντια στο να ανταποκριθείτε στην αυθόρμητη συναισθηματική συμμετοχή και φροντίδας σας για τους άλλους.

Μετουσίωση: (Sublimation)

Η ψυχαναλυτική έννοια της μετουσίωσης είναι ότι παίρνετε την ενστικτική επιθυμία ή ενέργεια που αρχικά συνδεόταν με ένα μη αποδεκτό αντικείμενο και εστιάζετε αυτήν την ενέργεια σε ένα παραδεκτό αντικείμενο. 'Ενα άτομο που πιστεύει ότι το σεξ είναι από τη φύση του κάτι το αμαρτωλό, θα μπορούσε να ζήσει χωρίς σχέσεις και να προσπαθήσει να μετουσιώσει αυτήν τη σεξουαλική ενέργεια σε έντονη επαγγελματική δραστηριότητα. Ένα επιθετικό από τη φύση του άτομο, γνωρίζοντας ότι η άμεση βία θα του προκαλούσε μπελάδες, θα μπορούσε να γίνει ένας πολύ αποτελεσματικός διαπραγματευτής σε επιχειρηματικές συναλλαγές.

Η μετουσίωση είναι ένα υποκατάστατο ικανοποίησης, προσφέροντας κάτι που είναι αρκετά ικανοποιητικό για τις επιθυμίες σας, ώστε να ανακουφισθεί τουλάχιστον εν μέρει η πίεση. Στο ένα άκρο, αυτό μπορεί να αποτελεί μια συνειδητή διαδικασία, γνωρίζοντας πως κάνετε ένα συμβιβασμό που τον απαιτεί η ίδια η πραγματικότητα. Στο άλλο άκρο, μπορεί να μη γνωρίζετε τι κάνετε και ίσως να χρησιμοποιείτε την εκλογίκευση ή άλλους μηχανισμούς άμυνας, προκειμένου να στηρίξετε τη μετουσίωση που επιχειρείτε.

Η ανάπτυξη της ικανότητας να αναγνωρίζετε τις μετουσιώσεις πηγάζει από μια γενική ανάπτυξη της ικανότητας αυτοπαρατήρησης και αυτοενθύμησης. Αυτές οι διεργασίες οδηγούν στην αύξηση της επίγνωσης της ουσίας σας, καθώς και στην ανάπτυξή της, ώστε αυτό στο οποίο έχετε στραμμένη την προσοχή σας να γίνεται σαφέστερο.

Παλινδρόμηση (Regression)
Η παλινδρόμηση θεωρείται γενικά ένας αμυντικός μηχανισμός οπισθοφυλακής, που χρησιμοποιείται όταν οι πιο "ενήλικες" αμυντικοί μηχανισμοί έχουν αποδειχθεί ανεπαρκείς. Ένα άτομο παλινδρομεί στην προσωπικότητα και στις ψυχολογικές δομές που είχε σε μια προγενέστερη ηλικία, όταν τα πράγματα υποτίθεται πως λειτουργούσαν πιο ικανοποιητικά.

Πριν από μερικά χρόνια ανέπτυξα μία χρήσιμη τεχνική για την παρατήρηση αυτών των παλινδρομήσεων. Οι "αστραπιαίες απαντήσεις", οι στιγμιαίες προφορικές αποκρίσεις σε ερωτήματα, χωρίς χρόνο για να διαμορφώσετε τη διατύπωσή τους ή για να τις σκεφτείτε (λογοκρίνετε), μπορούν να σας αποκαλύψουν αν έχετε πράγματι δεσμευθεί να μάθετε και να πείτε την αλήθεια. Δώστε αυτήν την υπόσχεση σε έναν φίλο σας ή στον σύζυγό σας, και πείτε του ή της, να σας ρωτήσει απροσδόκητα "Πόσων ετών είσαι;" σε στιγμές που είσαστε συναισθηματικά φορτισμένος. Απαντήστε αμέσως όταν σας ρωτούν, με τον πρώτο αριθμό που σας έρχεται στο μυαλό, ανεξάρτητα από το πώς κρίνετε την απάντηση. Οι απαντήσεις συνήθως εμφανίζουν μια εκπληκτικά νεαρή ηλικία. Όταν αυτό εφαρμόζεται από δύο ανθρώπους που διαφωνούν, είναι εκπληκτικό πόσες λογομαχίες καλύπτονται τελικά από γέλια, όταν και οι δύο πλευρές αναγνωρίζουν ότι λειτουργούν από μια συναισθηματική ηλικία τριών ή τεσσάρων ετών! Ωστόσο, η παραπάνω δοκιμασία θα πρέπει να γίνεται μέσα σε ατμόσφαιρα αμοιβαίας εμπιστοσύνης και με βάση το σεβασμό του άλλου και όχι σαν ένας τρόπος για να κερδίσει το άλλο άτομα στην επιχειρηματολογία, αναγκάζοντάς σας να παραδεχθείτε ότι φέρεστε παιδιάστικα.

Αυτή η τεχνική της αστραπιαίας απάντησης μπορεί να χρησιμοποιηθεί με πολλούς τρόπους για να αποκτήσετε γνώσεις για τον εαυτό σας.
ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΦΥΠΝΙΣΗ

Η καθημερινή ύπνωση είναι μια δύσκολη κατάσταση. Ένα μεγάλο μέρος της ουσίας μας, τα βαθύτερα συναισθήματά μας, οι επιθυμίες μας και τα ταλέντα μας ακυρώθηκαν και διαστρεβλώθηκαν κατά τη διάρκεια της ανατροφής μας με τέτοιο τρόπο, που να συμμορφωνόμαστε με την τρέχουσα κοινωνική σύμβαση σχετικά με ό,τι θεωρείτε φυσιολογικό. Έτσι, η καθημερινή μας ύπνωση είναι γεμάτη εντάσεις και αγχώδεις προσπάθειες. Οι αμυντικοί μηχανισμοί αποτελούν μέσα ανακούφισης του άγχους, προφυλακτήρες (buffers) που επιτρέπουν την πρόσφορη (σύμφωνα με τα κοινωνικά πρότυπα) λειτουργία του πολιτισμού στο σύνολό του.

Κι ωστόσο, το κόστος είναι υψηλό τόσο για το άτομο όσο καο για τον πολιτισμό μας. Υπάρχει ένα ποιοτικό στοιχείο έντασης, άγχους και βιασύνης στη ζωή, που μας αποξενώνει από τον εαυτό μας και από τους άλλους. Με την αλληλεπίδραση και την έντονη ενίσχυση της αυτο-αποξένωσης, οι παραμορφώσεις της αντίληψής μας σχετικά με την εξωτερική πραγματικότητα και ιδιαίτερα όσον αφορά τους άλλους ανθρώπους, καθώς και οι παραμορφώσεις των συναισθημάτων μας που προκαλούνται λόγω των αυτοματισμών μας και των αμυντικών μηχανισμών μας, οδηγούν συχνά σε δυσπροσάρμοστη συμπεριφορά.

Και τι δεν θα μπορούσαμε να κατορθώσουμε, αν μπορούσαμε κάποτε να αφυπνιστούμε!

Πέμπτη, 15 Δεκεμβρίου 2011


A Dangerous Method

Μία Επικίνδυνη Μέθοδος



  • Viggo Mortensen, Keira Knightley, Michael Fassbender, Vincent Cassel
  • K Δραματική-Εποχής
  • David Cronenberg
  • 93 λεπτά

Περιγραφή

Σαγηνευμένος από την πρόκληση μιας δύσκολης περίπτωσης, ο ανήσυχος Δρ. Καρλ Γιουνγκ αναλαμβάνει ως ασθενή του την ανισόρροπη, αλλά γοητευτική Σαμπίνα Σπιλράιν. Το "όπλο" του Γιουνγκ είναι η μέθοδος του δασκάλου του, του πασίγνωστου Σίγκμουντ Φρόιντ. Και οι δύο άντρες μαγεύονται από την Σαμπίνα. Στην "παρέα" προστίθεται και ο Ότο Γκρος, ένας ασθενής που είναι αποφασισμένος να ξεπεράσει κάθε όριο. Ο Γιουνγκ παραδίνεται στον πόθο για την ασθενή του και μια παθιασμένη σχέση ξεκινά. Η Σαμπίνα γίνεται ο καταλύτης στις εμπνευσμένες θεωρίες του. Παράλληλα, ο Φρόιντ προχωρά ένα βήμα παραπέρα, εισχωρώντας ακόμα βαθύτερα στο μυαλό της νεαρής γυναίκας.

Σάββατο, 10 Δεκεμβρίου 2011


Βιωματικά Σεμινάρια για Ομάδες Θεατρικών Παραστάσεων

Η θεατρική παράσταση είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται μέσα από τα στάδια ενός ''ζωντανού οργανισμού''.Υπάρχει η γέννηση, η εξέλιξη και η δημιουργία,η ωρίμαση, η φθορά και ο θάνατος...

(Τα βιωματικά σεμινάρια βασίζονται στη ''διά του λόγου'' επαφή.Δεν υπάρχει συσχέτιση με την δραματοθεραπεία ή την εμψύχωση θεατρικού παιχνιδιού- σχολές για τις οποίες δεν γνωρίζω και δεν έχω εκπαιδευτεί.)

Πώς επικοινωνώ πρακτικά τις ιδέες μου με τους άλλους συντελεστές της παράστασης;

Σε ποιά σημεία αντιμετωπίζω δυσκολίες με τον ρόλο μου; Υπάρχει συσχέτιση με την προσωπικότητά μου ή με κάποιο παρελθοντικό τραύμα μου;

Πώς αντιμετωπίζω τα συναισθήματα που γεννά ο ρόλος μου;

Πώς διαχειρίζομαι το άγχος που μπορεί να γεννά η έκθεσή μου;

Μέσα από ποιές αμυντικές διαδικασίες αντιμετωπίζω αρνητικά συμβάντα, που προηγήθησαν της παράστασης, και καταφέρνω να ''μπω στον ρόλο'' ;

Πώς αντιμετωπίζω μια ''αποτυχημένη'' έκβαση του ρόλου μου σε μια παράσταση;

Ποιά η σχέση μου με το κοινό και το ''χειροκρότημα'';

Ποιά η σχέση μου με τον ρόλο του ''σκηνοθέτη'' και τις σκηνοθετικές ''εντολές'' ;

Πώς ορίζεται η θέση μου μέσα στη θεατρική ομάδα που ανήκω; Πώς αισθάνομαι;

Πότε αντιμετωπίζω δυσκολίες της έκφρασής μου;

Υπάρχουν συναισθηματικού τύπου δυσκολίες, όταν θέλω να αυτοσχεδιάσω αλλά δυσκολεύομαι;

Πώς θα αντιμετωπίσω την Απώλεια και το Πένθος, όταν η παράσταση ''πεθάνει''; Πώς διαχειρίζομαι την ''καταστροφή'' ναρκισσιστικών κατασκευασμάτων, που γεννήθηκαν στη πορεία της παράστασης;

Αυτού του είδους τα ερωτήματα θα μας απασχολούν...

Συντονιστής: Βαλάντης Χουτοχρήστος-Ψυχολόγος

Συχνότητα και Κόστος: Κατόπιν συνεννόησης στο χώρο της θεατρικής σκηνής

Επικοινωνία: 6970040938 & houtohristos@gmail.com

Βιωματικά Σεμινάρια Διαχείρισης Εργασιακών Σχέσεων και Άγχους για Εταιρείες


Μια εταιρεία αποτελεί ένα ''σύστημα'' με πολυπλοκότητα στις σχέσεις και τους ρόλους.Πολλές φορές το εργασιακό stress βασίζεται -όχι τόσο στην υπερωρία ή στη χαμηλή οικονομική απολαβή- αλλά στις γενικότερες συνθήκες εργασίας.

Ρόλοι και συμπεριφορές, σχέσεις εξουσίας και αλληλεπιδράσεις διαφόρων τύπων προσωπικότητας
μπαίνουν στο στόχαστρο της επεξεργασίας και της αλλαγής μέσα από αυτά τα σεμινάρια.

Συντονιστής:
Βαλάντης Χουτοχρήστος-Ψυχολόγος

Συχνότητα σεμιναρίων: 1 φορά ανα μήνα/15 στο χώρο της εταιρείας σας

Κόστος: Κατόπιν συνεννόησης

Επικοινωνία: 6970040938 & houtohristos@gmail.com